मुंबईची लोकल ही केवळ प्रवासाचे साधन नाही, तर शहराची धडकन आहे. दररोज लाखो प्रवासी आपापल्या स्वप्नांच्या दिशेने धाव घेत असताना या व्यवस्थेची आर्थिक आणि प्रशासकीय शिस्त टिकवून ठेवणे ही मोठी जबाबदारी असते. अशा वेळी मध्य रेल्वेच्या मुख्य तिकीट तपासनीस सुधा द्विवेदी यांनी एका दिवसात २०२ विनातिकीट किंवा अनियमित प्रवाशांवर कारवाई करून ५५,२९० रुपयांचा दंड वसूल करत नवा विक्रम प्रस्थापित केला, ही घटना केवळ आकड्यांची नव्हे तर कर्तव्यनिष्ठेची गोष्ट आहे.
२८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सकाळी खारघर स्थानकापासून सुरू झालेली त्यांची तपासणी दुपारपर्यंत अखंड सुरू होती. नऊ तासांत दर अडीच मिनिटांनी एक प्रकरण हाताळणे हे केवळ परिश्रमाचे नव्हे, तर एकाग्रतेचे आणि शिस्तीचे उदाहरण आहे. काही ठिकाणी गटाने विनातिकीट प्रवास करणाऱ्यांवर कारवाई करत त्यांनी आधीचा विक्रम मागे टाकला. यापूर्वी २४ फेब्रुवारी २०२५ रोजी १५० प्रकरणांतून ४५,७०५ रुपयांची वसुली करणाऱ्या रुबिना अकिब इनामदार यांचा विक्रम मोडीत काढणे ही उल्लेखनीय बाब आहे.
प्रशासनाने त्यांना ‘रॉकस्टार’ अशी उपाधी देऊन गौरविले, तसेच यापूर्वीच ‘अति विशिष्ट रेल सेवा पुरस्कार २०२४’ देऊन त्यांच्या कामाची दखल घेतली होती. परंतु या सन्मानांपलीकडे जाऊन पाहिले, तर या कामगिरीचा मूळ संदेश अधिक व्यापक आहे. तो म्हणजे, शिस्त आणि प्रामाणिकपणाला पर्याय नाही.
आज रेल्वे प्रशासनाने युटीएस मोबाईल ऍप, युपीआय पेमेंट सुविधा, स्वयंचलित तिकीट विक्री यंत्रणा यांसारख्या आधुनिक सुविधा उपलब्ध करून दिल्या आहेत. तिकीट काढणे आता पूर्वीइतके किचकट राहिलेले नाही. तरीही काही प्रवासी जाणीवपूर्वक विनातिकीट प्रवासाचा मार्ग स्वीकारतात. हे केवळ नियमभंग नाही, तर प्रामाणिकपणे तिकीट काढणाऱ्या लाखो प्रवाशांवर अन्याय आहे. महसुलातील प्रत्येक रुपया हा सेवांच्या उन्नतीसाठी आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी महत्त्वाचा असतो.
सुधा द्विवेदी यांची कारवाई ही केवळ दंड वसुलीची आकडेवारी नसून, ती शिस्तीचा संदेश देणारी आहे. रेल्वे व्यवस्थेवर होणारा आर्थिक ताण कमी करण्यासाठी आणि प्रामाणिक प्रवाशांचा विश्वास टिकवण्यासाठी अशा कठोर तपासण्या आवश्यक ठरतात. नियमांचे पालन हे भीतीपोटी नव्हे, तर सामाजिक जबाबदारी म्हणून व्हायला हवे.
मुंबईसारख्या महानगरात जिथे प्रत्येक मिनिट महत्त्वाचे असते, तिथे विनातिकीट प्रवास ही छोटी चूक नाही. ती व्यवस्थेच्या शिस्तीला छेद देणारी कृती आहे. त्यामुळे अशा प्रकरणांवर सातत्याने कारवाई होणे गरजेचे आहे. मात्र याचबरोबर जनजागृती, सुलभ तिकीट व्यवस्था आणि प्रवाशांशी संवाद यांनाही तितकेच महत्त्व द्यावे लागेल.
या घटनेतून दोन स्पष्ट संदेश समोर येतात. एक म्हणजे, कर्तव्यनिष्ठ अधिकारी व्यवस्थेला बळकटी देतात आणि दुसरे म्हणजे, नियमांचे पालन केले तर सार्वजनिक व्यवस्थेवरचा विश्वास टिकतो. सुधा द्विवेदी यांची कामगिरी ही व्यक्तिगत विक्रमापुरती मर्यादित नसून, ती संपूर्ण रेल्वे यंत्रणेसाठी प्रेरणादायी आहे.
मुंबई लोकलची जीवनरेषा सुरळीत ठेवण्यासाठी केवळ तंत्रज्ञान किंवा पायाभूत सुविधा पुरेशा नाहीत; त्यासाठी जबाबदारीची जाणीव असलेले अधिकारी आणि नियम पाळणारे प्रवासी दोघेही आवश्यक आहेत. ही कामगिरी त्या दोघांमधील संतुलनाची आठवण करून देते.
