मराठी काव्यपरंपरेत अनेक काव्यप्रकार आले, फुलले आणि काळानुसार बदलत गेले. पण एखाद्या काव्यप्रकाराला लोकमानसात खोलवर रुजवण्याचे सामर्थ्य फार थोड्या कवींमध्ये असते. मराठी गझलेच्या बाबतीत हे कार्य ज्या कवीने घडवले, त्या नावाचा उल्लेख होताच एक वेगळाच आदरभाव मनात दाटतो, तो म्हणजे सुरेश भट. आज मराठी गझलविश्वासाठी एक भावूक दिवस. आज स्मृतिदिन आहे त्या कवीचा ज्याने मराठी गझलेला केवळ शब्द दिले नाहीत, तर एक जिवंत स्वर दिला. मराठीत गझल आधीही लिहिली जात होती, परंतु तिच्या सौंदर्याची, तिच्या भावविश्वाची खरी ओळख मराठी रसिकांना करून देण्याचे मोठे काम भट साहेबांनी केले.
गझल हा मूलतः उर्दू परंपरेतून आलेला काव्यप्रकार. त्याची लय, छंद, काफिया – रदीफ यांची शिस्त आणि भावनांचा सूक्ष्म आविष्कार ही त्याची खास वैशिष्ट्ये. मराठीत हा प्रकार आणण्याचे श्रेय काही अंशी माधव ज्युलियन यांना दिले जाते; मात्र त्या काळात मराठी वाचकांना हा प्रकार तितकासा जवळचा वाटला नाही. गझलचे सौंदर्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी एखाद्या सर्जनशील आणि धडाडीच्या कवीची गरज होती. ही पोकळी सुरेश भट यांनी भरून काढली.
भट साहेबांनी गझल केवळ लिहिली नाही, तर ती जगली. त्यांच्या शब्दांत एक वेगळा नाद होता. त्यांच्या ओळींतून साध्या माणसाचे सुख-दुःख, प्रेम-विरह, समाजातील वेदना आणि मनातील अस्वस्थता अत्यंत सहजपणे व्यक्त होत असे. त्यामुळे त्यांच्या गझला वाचकांच्या मनात थेट घर करून बसल्या. गझल ही केवळ उच्चभ्रूंची किंवा अभ्यासकांची गोष्ट नसून ती सर्वसामान्यांच्या भावना मांडणारा काव्यप्रकार आहे, हे त्यांनी सिद्ध करून दाखवले.
सुरुवातीच्या काळात त्यांना विरोधही सहन करावा लागला. काही समीक्षकांनी गझल आणि भट यांच्या कार्याची उपेक्षा केली. काहींनी तर मराठी कवितेवर या प्रकारामुळे परिणाम होईल, अशी भीती व्यक्त केली. पण भट साहेबांनी या टीकांना कधीच फारसे महत्त्व दिले नाही. त्यांनी आपल्या काव्यलेखनावर विश्वास ठेवला आणि मराठी गझलेचा प्रवास पुढे नेला. कालांतराने त्यांच्या कार्याची दखल घेणे सर्वांनाच भाग पडले.
भट साहेबांच्या लेखणीमुळे मराठी गझल केवळ एक काव्यप्रकार राहिला नाही, तर एक चळवळ बनली. त्यांच्या प्रेरणेने अनेक तरुण कवी गझल लेखनाकडे वळले. त्यांनी मराठी गझलेला नवी दिशा दिली, नवे विषय दिले आणि तिचा व्यापही वाढवला. आज मराठीत जी गझल लिहिली जाते, तिच्या मागे भट साहेबांचे मोठे योगदान आहे, हे नाकारता येत नाही.
त्यांच्या कवितेचे वैशिष्ट्य म्हणजे शब्दांची ताकद आणि भावनेची तीव्रता. त्यांच्या ओळींमध्ये एकाच वेळी कोमलता आणि धार जाणवते. म्हणूनच त्यांच्या गझला आजही तितक्याच प्रभावी वाटतात. काळ बदलला, पिढ्या बदलल्या, परंतु त्यांच्या शब्दांचा जादू आजही कायम आहे.
मराठी गझलेचा इतिहास लिहिला जाईल तेव्हा सुरेश भट यांचे नाव केंद्रस्थानीच राहील. त्यांनी घडवलेली परंपरा आजही अनेक कवींना प्रेरणा देत आहे. त्यामुळे मराठी गझलेचा हा स्वरसम्राट काळाच्या ओघात हरवणार नाही; उलट त्यांच्या शब्दांचा नाद पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचत राहील.