अरुणाचल प्रदेशच्या हिरव्यागार कुशीतून उमललेलं ममंग दाई हे नाव केवळ एका लेखिकेपुरतं मर्यादित राहत नाही; ते एक विचारविश्व आहे, निसर्गाशी एकरूप झालेलं, अंतर्मनातील संघर्षाला शब्द देणारं आणि शांततेतूनही ठामपणे उभं राहणारं. त्यांच्या आयुष्याचा प्रवास हा प्रकाशझोतातल्या यशाचा नव्हे, तर सावल्यांमध्ये घडलेल्या धैर्याचा एक विलक्षण आलेख आहे.
पासीघाटच्या मातीत रुजलेल्या त्यांच्या पावलांनी जेव्हा भारतीय प्रशासकीय सेवेकडे वळण घेतलं, तेव्हा त्या अरुणाचल प्रदेशातील पहिल्या महिला अधिकारी ठरल्या. अनेकांसाठी हा प्रवास इथेच पूर्णत्वास गेला असता; पण दाईंसाठी तो केवळ एक टप्पा होता. सत्तेच्या सुरक्षित चौकटीत न राहता त्यांनी पत्रकारिता आणि साहित्याच्या अनिश्चित पण जिवंत वाटेची निवड केली. हा निर्णय करिअरचा नव्हता, तर अंतःकरणाशी प्रामाणिक राहण्याचा होता आणि हाच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा गाभा ठरतो.
पत्रकार म्हणून त्यांनी ‘हिंदुस्तान टाइम्स’, ‘टेलिग्राफ’ आणि ‘सेंटिनेल’सारख्या माध्यमांमध्ये काम करत वास्तवाला भिडणारी लेखणी विकसित केली. अरुणाचल प्रदेश युनियन ऑफ वर्किंग जर्नालिस्ट्सच्या नेतृत्वातून त्यांनी पत्रकारितेतील जबाबदारीही सांभाळली, तर वर्ल्ड वाईड फन्ड फॉर नेचर (WWF) सोबत पूर्व हिमालयातील जैवविविधतेवर काम करत त्यांनी पर्यावरणाशी असलेलं नातं अधिक सशक्त केलं.
मात्र दाईंची खरी ओळख त्यांच्या साहित्यामध्ये उमटते. त्यांच्या लेखनात निसर्ग हा केवळ पार्श्वभूमी नाही, तर एक सजीव पात्र आहे. जंगल त्यांच्या शब्दांत कुजबुजतं, नद्या हळुवार गातात, धुके आठवणींसारखं पसरतं आणि पर्वत शांत साक्षीदारासारखे उभे राहतात. त्यांच्या ‘द ब्लॅक हिल’ या कादंबरीला मिळालेला साहित्य अकादमी पुरस्कार आणि त्यांच्या कार्यासाठी मिळालेला पद्मश्री हा सन्मान त्यांच्या लेखनाच्या सामर्थ्याची साक्ष देतो; पण त्यांच्या साहित्याचं खरं मोल वाचकाच्या अंतर्मनात जागवलेल्या संवेदनांमध्ये आहे.
‘द लेजेंड्स ऑफ पेनसम’, ‘स्टुपिड क्यूपिड’, ‘द ब्लॅक हिल’ आणि ‘एस्केपिंग द लँड’ या कादंबऱ्यांमधून त्यांनी लोककथा, इतिहास आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचं अद्वितीय मिश्रण साकारलं. ‘रिव्हर पोएम्स’, ‘मिडसमर सर्व्हायव्हल लिरिक्स’ आणि ‘द व्हाईट शर्ट्स ऑफ समर’ या कवितांमध्ये निसर्गाच्या सूक्ष्म लयी पकडताना, ‘अरुणाचल प्रदेश: द हिडन लँड’ आणि ‘माउंटन्स ऑफ डॉन’सारख्या लेखनातून त्यांनी भूगोल, संस्कृती आणि मानवी अस्तित्व यांचा शोध घेतला. त्यांच्या लेखनात आदिवासी जीवनशैली, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक ओळख यांचा सातत्याने शोध घेतला जातो, जो आजच्या साचलेल्या काळात अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
आजच्या वेगवान आणि अस्थिर युगात ‘विकास’ या शब्दाच्या गदारोळात निसर्गाचा आवाज हरवत चालला आहे. अशा वेळी ममंग दाईंचं लेखन आपल्याला थांबायला, ऐकायला शिकवतं. त्यांच्या दृष्टीने निसर्ग जपणं म्हणजे केवळ संरक्षण नव्हे; ती आपल्या अस्तित्वाची पुनःओळख आहे. ‘सजगता’ ही त्यांच्यासाठी ध्यानधारणेची संकल्पना नाही, तर जीवनाशी आणि पर्यावरणाशी असलेल्या नात्याची जाणीव आहे.
त्यांची प्रेरणा घोषणांमध्ये नाही, तर शांततेच्या सूक्ष्म लयीत आहे. त्यांनी दाखवून दिलं की धाडस नेहमी गोंगाटात नसतं. ते कधी कधी शब्दांच्या कोमलतेत, संवेदनांच्या खोलीत आणि विचारांच्या शांत तेजात दडलेलं असतं.
या गोंगाटी युगात ममंग दाई एक वेगळी दिशा दाखवतात, जिथे प्रगती आणि प्रकृती यांच्यात संघर्ष नाही, तर संवाद आहे. कदाचित हाच संवाद आपल्या उद्याच्या जगण्याची खरी आशा ठरू शकतो.