विशेष प्रतिनिधी :
भारतात पान मसाला उद्योगाने मोठी आर्थिक झेप घेत ४७ हजार कोटी रुपयांच्या बाजारपेठेचा आकडा गाठल्याचे विविध उद्योग अहवालांतून समोर आले आहे. रजनीगंधा, विमल, पान पराग आणि पान विलास यांसारख्या प्रमुख ब्रँड्सनी या क्षेत्रात आपले वर्चस्व निर्माण केले असून, मोठ्या प्रमाणावर विक्री आणि महसूल निर्माण होत आहे. मात्र, या वाढत्या बाजारपेठेसोबत आरोग्यविषयक चिंता आणि नियमनाची गरजही अधोरेखित होत आहे.
उद्योगातील आकडेवारीनुसार, डीएस ग्रुपचा रजनीगंधा ब्रँड सुमारे १०,००० कोटी रुपयांच्या उलाढालीसह आघाडीवर आहे. त्यानंतर विमल ब्रँडची सुमारे १,६०० कोटी, पान परागची ९०० कोटी आणि पान विलासची ३२० कोटी रुपयांची कमाई नोंदवली गेली आहे. या आकड्यांवरून या उद्योगाचे व्यापक स्वरूप आणि ग्राहकांमधील मागणी स्पष्ट होते. शहरी तसेच ग्रामीण भागात पान मसाल्याचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढत असल्याचे निरीक्षण आहे.
पान मसाला उद्योगाच्या वाढीमागे आक्रमक जाहिरात मोहीमा, सुलभ उपलब्धता आणि विविध फ्लेवर्सची निर्मिती ही कारणे मानली जातात. विशेषतः तरुण वर्गामध्ये या उत्पादनांची लोकप्रियता वाढत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. काही उत्पादने तंबाखूमुक्त असल्याचा दावा करत बाजारात आणली जात असली, तरी त्यातील घटक आणि त्यांच्या दीर्घकालीन परिणामांबाबत संशोधन सुरू आहे.
आरोग्य क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, पान मसाल्याच्या अति सेवनामुळे तोंडाच्या कर्करोगासह इतर गंभीर आजारांचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे या उत्पादनांवर अधिक कडक नियमावली लागू करण्याची गरज व्यक्त केली जात आहे. काही राज्यांनी यापूर्वी तंबाखूजन्य पदार्थांवर निर्बंध घालण्याचे प्रयत्न केले असले, तरी पान मसाल्याच्या विविध प्रकारांमुळे अंमलबजावणीत अडचणी येत आहेत.
प्रशासनाच्या दृष्टीने, या उद्योगातून मोठ्या प्रमाणावर महसूल मिळत असला, तरी सार्वजनिक आरोग्याचे रक्षण करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे संतुलित धोरणांची आवश्यकता अधोरेखित होते. जाहिरातींवर निर्बंध, उत्पादनांवरील स्पष्ट सूचना आणि जनजागृती मोहिमा यावर भर दिला जाऊ शकतो.
ग्राहकांच्या वर्तनातही बदल घडवण्याची गरज आहे. आरोग्याबाबत जागरूकता वाढवून या उत्पादनांच्या वापरावर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक असल्याचे मत व्यक्त केले जात आहे. शाळा, महाविद्यालये आणि सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून जनजागृती वाढवणे हा एक प्रभावी उपाय ठरू शकतो.
एकंदरीत, पान मसाला उद्योग आर्थिकदृष्ट्या मजबूत असला, तरी त्यासोबत येणाऱ्या आरोग्यविषयक आव्हानांकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. आगामी काळात नियमन, जनजागृती आणि जबाबदार उत्पादन यांचा समतोल राखत या क्षेत्राचा विकास होणे आवश्यक ठरेल.