एखाद्या फुलाभोवती गुणगुणत फिरणारी मधमाशी पाहिली, की तो फक्त मध गोळा करणारी एक छोटी जीव वाटतो. पण प्रत्यक्षात ती पृथ्वीवरील अन्नसाखळीची एक महत्त्वाची कडी आहे. निसर्गाच्या विशाल चक्राला सतत फिरत ठेवणाऱ्या या छोट्याशा जीवाशिवाय मानवी जीवनाची कल्पनाही करणे कठीण आहे. म्हणूनच २० मे हा दिवस ‘जागतिक मधमाशी दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.
मधमाश्या फक्त मध तयार करत नाहीत; त्या शेती, जैवविविधता आणि पर्यावरणाच्या अस्तित्वासाठी अत्यावश्यक आहेत. परागीभवनाच्या प्रक्रियेत त्यांचे योगदान अमूल्य आहे. एका फुलातील परागकण दुसऱ्या फुलापर्यंत पोहोचवण्याचे काम त्या करतात. यामुळे फळे, भाज्या, धान्ये आणि अनेक वनस्पतींची निर्मिती शक्य होते. वैज्ञानिकांच्या मते, जगातील जवळपास तीनपैकी एक अन्नघटक हा थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे मधमाश्यांच्या परागीभवनावर अवलंबून आहे.
कल्पना करा, जर मधमाश्या अचानक पृथ्वीवरून नाहीशा झाल्या तर काय होईल?
सुरुवातीला आपल्याला फुलांचे सौंदर्य कमी झाल्यासारखे वाटेल. मग हळूहळू फळबागा ओस पडतील. आंबा, सफरचंद, बदाम, सूर्यफूल, कॉफी यांसारख्या अनेक पिकांचे उत्पादन घटेल. शेतीचे अर्थकारण कोलमडेल. अन्नधान्याचा तुटवडा निर्माण होईल. जंगलातील अनेक वनस्पती नष्ट होतील आणि त्यावर जगणारे पक्षी, प्राणी यांचे अस्तित्वही धोक्यात येईल. म्हणजेच मधमाश्यांचा अंत हा केवळ एका कीटकाचा अंत नसून संपूर्ण पर्यावरणीय संतुलन ढासळण्याची सुरुवात ठरेल.
आज जगभर मधमाश्यांची संख्या झपाट्याने घटत आहे. रासायनिक कीटकनाशकांचा अतिरेकी वापर, जंगलतोड, हवामान बदल, प्रदूषण आणि वाढते शहरीकरण यामुळे त्यांचे नैसर्गिक अधिवास नष्ट होत आहेत. काही संशोधनांनुसार मोबाईल टॉवरमधून निर्माण होणाऱ्या लहरींचाही त्यांच्या दिशाज्ञानावर परिणाम होतो. आधुनिक विकासाच्या नावाखाली आपण नकळत या छोट्या जीवांचे जगणे कठीण करत आहोत.
मधमाश्या आपल्याला एक मोठा सामाजिक धडा देतात. त्या समूहाने काम करतात. कोणतीही स्पर्धा नाही, स्वार्थ नाही; प्रत्येकाची भूमिका ठरलेली. एकजुटीने उभारलेले त्यांचे पोळे म्हणजे श्रम, शिस्त आणि सहजीवनाचा अद्भुत नमुना आहे. मानवाने प्रगतीच्या प्रवासात ही मूल्ये जपली असती, तर कदाचित पर्यावरणाचे इतके नुकसान झाले नसते.
जागतिक मधमाशी दिन हा केवळ औपचारिकता म्हणून साजरा करण्याचा दिवस नाही. तो निसर्गाशी आपले नाते पुन्हा तपासण्याचा दिवस आहे. आपल्या घराभोवती फुलझाडे लावणे, रासायनिक फवारणी कमी करणे, स्थानिक जैवविविधतेचे संरक्षण करणे, अशा छोट्या कृतींमधूनही आपण मधमाश्यांचे अस्तित्व वाचवू शकतो.
कारण प्रश्न फक्त मधमाश्यांचा नाही; प्रश्न आपल्या उद्याच्या अस्तित्वाचा आहे. मधमाश्या नसतील तर फक्त मध हरवणार नाही, तर पृथ्वीच्या भविष्यातील गोडवाही हरवेल.