नावात काय असते, असे म्हटले जाते; परंतु काही व्यक्ती आपल्या नावाचा अर्थच आयुष्यभर जगतात. ‘बशीर’ म्हणजे शुभ वार्ता घेऊन येणारा दूत, तर ‘सुमन’ म्हणजे सुगंधी फूल. उर्दू शायरीचे अध्वर्यू बशीर बद्र यांनी आपल्या शब्दांतून प्रेम, आशा आणि माणुसकीच्या शुभवार्ता दिल्या; तर सुमन कल्याणपूर यांनी आपल्या मधुर स्वरांच्या सुगंधाने अनेक पिढ्यांचे भावविश्व फुलवले. आज या दोघांच्या निधनाने भारतीय साहित्य आणि संगीताच्या उपवनातील दोन बहुमोल फुले गळून पडली आहेत. त्यांच्या जाण्याने निर्माण झालेली पोकळी केवळ कला क्षेत्रापुरती मर्यादित नाही, तर संवेदनशील भारतीय मनालाही ती अस्वस्थ करणारी आहे.
गझलेला केवळ साहित्यिक वर्तुळांमध्ये मर्यादित न ठेवता ती सामान्य माणसाच्या जीवनाशी जोडणारे नाव म्हणजे बशीर बद्र! त्यांच्या शायरीत प्रेम, विरह, मानवी नात्यांचे सौंदर्य आणि काळाच्या बदलत्या वास्तवाचे प्रतिबिंब दिसते. त्यांच्या शब्दांमध्ये कृत्रिम अलंकारांचा दिखावा नव्हता; होती ती माणसाच्या मनाचा थेट वेध घेणारी सहजता. म्हणूनच त्यांचे अनेक शेर लोकांच्या दैनंदिन बोलण्यात आणि स्मरणात कायमचे स्थान मिळवून गेले. त्यांनी शब्दांच्या माध्यमातून केवळ कविता लिहिल्या नाहीत, तर माणुसकीची, सहअस्तित्वाची आणि प्रेमाची शुभवार्ता दिली.
सुमन कल्याणपूर यांचा स्वर हा भारतीय चित्रपटसंगीतातील एक मधुर आणि सुगंधी अध्याय होता. लता मंगेशकरांसारख्या गायिकेच्या समकालीन काळात स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करणे हे मोठे आव्हान होते. परंतु सुमनजींनी आपल्या स्वरातील कोमलता, शुद्धता आणि भावपूर्ण सादरीकरणाच्या जोरावर रसिकांच्या मनात वेगळे स्थान निर्माण केले. हिंदी आणि मराठी चित्रपटांतील त्यांच्या असंख्य गीतांनी प्रेम, विरह, आनंद आणि भक्ती यांसारख्या भावनांना स्वर दिले. त्यांच्या आवाजात दिखाऊपणा नव्हता; होती ती मनाला अलगद स्पर्श करणारी एक निर्मळ भावना. म्हणूनच त्यांची गाणी आजही काळाच्या कसोटीवर तितकीच ताजी आणि मोहक वाटतात.
या दोघांच्या कलाप्रवासात एक विलक्षण साम्य आढळते. बशीर बद्र यांनी शब्दांना सुगंध दिला, तर सुमन कल्याणपूर यांनी सुरांना! एकाने कागदावर भावना उमटवल्या, तर दुसरीने अशा भावनांना आवाज दिला. एकाने हृदयातील वेदना, प्रेम आणि आशा शब्दबद्ध केली, तर दुसरीने त्याच भावनांना संगीताच्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहोचवले. त्यामुळेच त्यांची कला केवळ मनोरंजनाचे साधन राहिली नाही, तर मानवी संवेदनांचे जतन करणारी एक सांस्कृतिक शक्ती बनली.
आजच्या वेगवान आणि तंत्रज्ञानप्रधान युगात कला अनेकदा क्षणिक लोकप्रियतेच्या मागे धावताना दिसते. सामाजिक माध्यमांच्या गदारोळात टिकाऊ मूल्यांची उपेक्षा होत असल्याची खंत अनेकदा व्यक्त केली जाते. अशा काळात बशीर बद्र यांची शायरी आणि सुमन कल्याणपूर यांचे गायन आपल्याला कलेचा खरा उद्देश आठवण करून देते. कला ही केवळ प्रसिद्धी किंवा व्यावसायिक यशासाठी नसते; ती माणसाला अधिक संवेदनशील, अधिक सुसंस्कृत आणि अधिक मानवी बनवण्यासाठी असते. या दोघांनी आपल्या आयुष्यभराच्या साधनेतून हाच संदेश दिला.
भारतीय संस्कृतीची खरी ताकद तिच्या विविधतेत आणि संवेदनशीलतेत आहे. साहित्य, संगीत, नाट्य, चित्रकला किंवा इतर कोणतीही कला असो, ती समाजाच्या आत्म्याला आकार देत असते. बशीर बद्र आणि सुमन कल्याणपूर या दोघांनीही आपल्या क्षेत्रात हा सांस्कृतिक वारसा समृद्ध केला. त्यांच्या कलेने भाषांच्या, प्रदेशांच्या आणि पिढ्यांच्या सीमा ओलांडल्या. म्हणूनच त्यांचे योगदान कोणत्याही एका भाषेपुरते किंवा एका राज्यापुरते मर्यादित राहिले नाही; ते संपूर्ण भारतीय सांस्कृतिक विश्वाचे झाले.
त्यांच्या निधनाने निश्चितच एक मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. परंतु कलाकारांचे खरे अमरत्व त्यांच्या कलाकृतींमध्ये असते. बशीर बद्र यांचे शब्द भविष्यातही प्रेम आणि माणुसकीची शुभवार्ता देत राहतील, तर सुमन कल्याणपूर यांचे स्वर पुढील अनेक पिढ्यांच्या मनात सुगंधासारखे दरवळत राहतील. काळ पुढे सरकेल, नवीन कलाकार येतील, नवीन शैली उदयास येतील; पण शब्दांचा हा ‘ बशीर ‘ आणि सुरांचे हे ‘ सुमन ‘ भारतीय सांस्कृतिक स्मृतीत सदैव जिवंत राहतील.
त्यांच्या स्मृतींना विनम्र अभिवादन. त्यांच्या शब्दांचा सुगंध आणि स्वरांचा दरवळ पुढील पिढ्यांनाही माणुसकी, प्रेम आणि सौंदर्याची जाणीव करून देत राहो, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली.
‘बशीर’ गेला म्हणता म्हणता,
शब्दांचे आकाश रिते झाले,
‘सुमन’ हरपले त्या पाठोपाठ,
स्वरांचे उपवन सुने झाले.
एक होता माणुसकीचा दूत,
प्रेमाचा संदेश देणारा,
जखमी मनांच्या अंधारातही
आशेचा दिवा पेटवणारा.
एक होते सुगंधी सुमन,
स्वरांतून फुलणारे गाणे,
कधी विरहाची ओल बनून,
कधी आनंदाचे चांदणे.
एका ओठांवर शेर फुलले,
दुसरीच्या कंठी सूर झुले,
एकाने शब्दांना अर्थ दिला,
दुसरीने भावनांना पंख दिले.
एकाने लिहिले माणुसकीचे गीत,
दुसरीने शब्दांना स्वरांत गुंफले,
एकाने हृदयाचे बोल सांगितले,
दुसरीने ते जगभर पोहोचवले.
काळाच्या पुस्तकात आज
दोन अध्याय मिटले,
पण शब्दांचा ‘बशीर’ आणि सुरांचे ‘सुमन’
रसिक मनात कायमचा फुलले…
: मनीष चंद्रशेखर वाघ