एका भाषेची खरी ताकद तिच्या शब्दसंपदेत नसते, तर ती इतर भाषांशी जोडलेल्या सांस्कृतिक नात्यांत असते. भारतीय भाषांचा विचार केला तर हे नाते अतिशय खोल, बहुरंगी आणि हजारो वर्षांच्या परंपरेने समृद्ध झालेले दिसते. मराठी भाषा त्याचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
आज जागतिकीकरणाच्या युगात इंग्रजी शब्दांचा वापर प्रतिष्ठेचे लक्षण मानला जात असताना मराठीने मात्र आपल्या भाषिक स्वाभिमानाची वेगळी वाट निवडली आहे. ‘ऑटोग्राफ’साठी ‘स्वाक्षरी’, ‘पर्सनॅलिटी’साठी ‘व्यक्तिमत्व’, ‘सिनेमा’साठी ‘चित्रपट’, ‘एअरपोर्ट’साठी ‘विमानतळ’, ‘हॉस्पिटल’साठी “रुग्णालय” किंवा ‘फुटपाथ’साठी ‘पादचारी मार्ग’ असे शब्द केवळ भाषांतर नाहीत; ते मराठीच्या आत्मविश्वासाचे प्रतीक आहेत. हे शब्द संस्कृतनिष्ठ असले तरी ते मराठीच्या दैनंदिन व्यवहारात सहज मिसळले आहेत.
विशेष म्हणजे मराठीची ही परंपरा एकाकी नाही. गुजराती, बंगाली, कन्नड, तमिळ, मल्याळम् अशा अनेक भारतीय भाषांनी संस्कृतशी संवाद साधत आपापली स्वतंत्र ओळख घडवली आहे. बंगालीतील ‘धृतिमान’, ‘सात्यकि’ किंवा ‘पूषण’ यांसारखी नावे असोत, अथवा तमिळ-संस्कृत मिश्रित ‘मणिप्रवालम्’ परंपरा असो, सर्वत्र भारतीय भाषिक संस्कृतीचा एक समान धागा दिसून येतो.
खरे तर भाषा ही सीमारेषांनी विभागली जात नाही. ती नदीप्रमाणे वाहत राहते, विविध प्रदेशांमधून नवे शब्द, नवे अर्थ आणि नवे अनुभव आत्मसात करत राहते. त्यामुळे मराठी आणि हिंदी, बंगाली आणि संस्कृत किंवा तमिळ आणि कन्नड यांच्यातील सीमारेषा अनेकदा धूसर वाटतात. या भाषांची मुळे एकमेकांत इतकी गुंतलेली आहेत की त्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व जपतानाच त्यांची परस्पर समृद्धीही दिसून येते.
आजच्या काळात भारतीय भाषांमधील अशा शब्दवैभवाचा तुलनात्मक कोश तयार करण्याची गरज आहे. एका शब्दाचे विविध भारतीय भाषांतील रूप, त्याची अर्थछटा आणि सांस्कृतिक संदर्भ एकत्र पाहता आले, तर भारतीय भाषिक परंपरेचे वैभव नव्या पिढीसमोर अधिक प्रभावीपणे उभे राहील.
भारतीयता ही केवळ एका भाषेत सापडत नाही; ती अनेक भाषांच्या संगमातून उलगडते. म्हणूनच बहुभाषिकता ही केवळ कौशल्य नाही, तर भारतीय संस्कृती समजून घेण्याची एक महत्त्वाची किल्ली आहे. मराठीसारख्या भाषांनी जपलेली ही शब्दपरंपरा केवळ भाषिक नव्हे, तर सांस्कृतिक वारसाही आहे. ती जपणे आणि पुढे नेणे ही आपल्या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.
: मनीष चंद्रशेखर वाघ