माजी खासदार सुरेश कलमाडी यांचे वृद्धापकाळाने पुण्यात निधन झाले. त्यांच्या निधनाने महाराष्ट्राच्या राजकीय आणि क्रीडा क्षेत्रातील एक वादग्रस्त, तरीही महत्त्वपूर्ण पर्व संपुष्टात आले आहे. पुण्याच्या राजकारणात दीर्घकाळ प्रभाव टाकणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणून कलमाडी यांची ओळख होती. त्यांच्या कारकिर्दीकडे पाहताना यश, अपयश, योगदान आणि वाद यांचे संमिश्र चित्र समोर येते.
सुरेश कलमाडी यांनी पुण्याच्या विकासराजकारणात महत्त्वाची भूमिका बजावली. काँग्रेस पक्षातून राजकारणात सक्रिय असताना त्यांनी पुणे शहराला राष्ट्रीय पातळीवर ओळख मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला. पुणे महापालिकेतील त्यांचा प्रभाव, खासदार म्हणून केंद्रात केलेले प्रतिनिधित्व आणि विशेषतः क्रीडा क्षेत्रातील त्यांचे योगदान दुर्लक्षित करता येणार नाही. राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय क्रीडा संघटनांमध्ये त्यांनी काम केले. ऑलिंपिक चळवळीशी त्यांचा थेट संबंध होता आणि भारतात क्रीडाक्षेत्राला व्यावसायिक व संघटनात्मक स्वरूप देण्याचा त्यांचा प्रयत्न अनेकांनी मान्य केला.
दिल्ली राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धा २०१० च्या आयोजनात त्यांनी अध्यक्ष म्हणून भूमिका बजावली. या स्पर्धेमुळे भारताला जागतिक स्तरावर क्रीडा आयोजनाची संधी मिळाली. पायाभूत सुविधा, क्रीडांगणे आणि आयोजनाचा अनुभव देशासाठी नवा होता. काही अंशी या स्पर्धेने भारताच्या क्रीडा क्षमतेचा आत्मविश्वास वाढवला, हे त्यांच्या कामाचे सकारात्मक फलित मानावे लागेल.
मात्र, याच राष्ट्रकुल स्पर्धांनी त्यांच्या राजकीय आणि सार्वजनिक जीवनावर काळी छाया टाकली. स्पर्धेतील कथित भ्रष्टाचार, गैरव्यवहार आणि खर्चातील अनियमितता यामुळे सुरेश कलमाडी यांचे नाव देशभर बदनाम झाले. भ्रष्टाचाराच्या आरोपांमुळे त्यांना अटक झाली, तुरुंगवास भोगावा लागला आणि राजकीय कारकिर्दीला मोठा धक्का बसला. न्यायालयीन प्रक्रियेत काही बाबी अद्याप चर्चेत असल्या तरी सार्वजनिक मनात त्यांच्या प्रतिमेला कायमस्वरूपी तडा गेला.
पुण्याच्या विकासाबाबतही त्यांच्या कामाचे मूल्यमापन संमिश्र आहे. काही प्रकल्पांना गती मिळाली, तर काही ठिकाणी वैयक्तिक राजकीय वर्चस्व आणि पक्षांतर्गत राजकारणामुळे शहराचे व्यापक हित डावलले गेले, अशी टीका झाली. लोकप्रतिनिधी म्हणून सामान्य माणसाशी असलेला संवाद कालांतराने कमी झाला, असेही अनेकांचे मत होते.
सुरेश कलमाडी हे केवळ ‘भ्रष्टाचाराचे प्रतीक’ किंवा केवळ ‘क्रीडा संघटक’ इतक्याच मर्यादेत पाहणे अन्यायकारक ठरेल. त्यांनी संधी निर्माण केल्या, पण त्याच संधींचा गैरवापर झाल्याचा ठपका त्यांच्या नावावर कायम राहिला. त्यामुळे त्यांच्या आयुष्याकडे पाहताना यश आणि अपयश, आदर्श आणि वाद, सार्वजनिक सेवा आणि व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षा यांचा संघर्ष स्पष्टपणे दिसतो.
त्यांच्या निधनाने एक वादग्रस्त अध्याय संपला आहे. इतिहास त्यांना कदाचित सावध इशाऱ्याप्रमाणे आठवेल. सत्ता आणि संधी यांचा योग्य वापर केला, तर ते राष्ट्रनिर्मितीचे साधन ठरतात; अन्यथा त्याच संधी पतनाचे कारण ठरू शकतात. सुरेश कलमाडी यांचे जीवन हेच सांगून जाते.
: मनीष चंद्रशेखर वाघ
