डेनमार्कची आघाडीची बॅडमिंटनपटू मिया ब्लिचफेल्ट हिने दिल्लीतील परिस्थितींवर केलेले स्पष्ट आणि परखड वक्तव्य, तसेच स्पर्धेत सहभागी न होता तब्बल ४५ लाख रुपयांचा दंड भरून माघार घेण्याचा निर्णय, हे केवळ एका खेळाडूच्या वैयक्तिक नाराजीपुरते मर्यादित नाही.
हा प्रकार भारताच्या क्रीडा व्यवस्थेतील गंभीर उणिवा, शहरी पायाभूत सुविधांची दयनीय अवस्था आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर आपल्या प्रतिमेला बसणारा धक्का अधोरेखित करणारा आहे. वायुप्रदूषण, कमकुवत नागरी सुविधा आणि नागरिकांच्या आरोग्य सुरक्षिततेबाबतची अनास्था यामुळे निर्माण झालेली ही चर्चा, खरे तर भारताच्या प्रतिष्ठेच्या आत्मपरीक्षणाची संधी आहे.
आज आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धा म्हणजे केवळ मैदान, प्रेक्षक, प्रायोजक आणि मोठ्या बक्षिसराशी इतकाच विषय उरलेला नाही. आधुनिक खेळात खेळाडूंचे शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक स्थैर्य आणि सुरक्षित वातावरण यांना सर्वोच्च प्राधान्य दिले जाते. प्रदूषित हवा, अपुरी वाहतूक व्यवस्था, अस्वच्छ परिसर आणि आरोग्य सुविधांवरील अविश्वास या बाबी खेळाडूंच्या कामगिरीवर थेट परिणाम करतात. मिया ब्लिचफेल्ट हिचे विधान त्यामुळेच अधिक गंभीर ठरते, कारण ते भावनिक प्रतिक्रिया नसून व्यावसायिक खेळाडूच्या अनुभवातून आलेले वास्तव आहे.
दिल्लीसारख्या राजधानीच्या महानगरात वायुप्रदूषण ही नवी समस्या नाही. दरवर्षी हिवाळ्यात राजधानी धुरक्याच्या गर्तेत अडकते. ‘एअर क्वालिटी इंडेक्स’ धोक्याच्या पातळीवर पोहोचतो आणि नागरिकांपासून ते परदेशी पाहुण्यांपर्यंत सगळेच त्रस्त होतात. अशा परिस्थितीत आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धा आयोजित करणे, हे केवळ धाडस नव्हे तर नियोजनशून्यपणाचे द्योतक ठरते. खेळाडूंना आरोग्याचा धोका पत्करून खेळण्यास भाग पाडणे, ही कोणत्याही क्रीडासंस्कृतीला शोभणारी बाब नाही.
या प्रकरणात लक्षवेधी बाब म्हणजे अनेक भारतीय नागरिकांनीही ऑनलाइन चर्चेत मिया ब्लिचफेल्ट हिच्या मताशी सहमती दर्शवली. ही बाब आपल्यासाठी अधिक चिंताजनक आहे. कारण जेव्हा देशातील नागरिकच मान्य करतात की आपल्या शहरांतील नागरी सुविधा, स्वच्छता, वाहतूक आणि पर्यावरणीय परिस्थिती आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या नाहीत, तेव्हा समस्या नाकारण्याचा प्रश्नच उरत नाही. ही सामूहिक कबुली आहे की विकासाच्या गोंडस जाहिराती आणि वास्तव यामध्ये मोठी दरी आहे.
भारत स्वतःला उदयोन्मुख क्रीडा महासत्ता म्हणून सादर करू पाहतो. ऑलिम्पिक, आशियाई खेळ, जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धांचे यजमानपद मिळवण्याची महत्त्वाकांक्षा देशाच्या नेतृत्वाने वेळोवेळी व्यक्त केली आहे. परंतु केवळ भव्य स्टेडियम, उद्घाटन समारंभ आणि जाहिरातबाजी पुरेशी नाही. आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा यशस्वी करण्यासाठी स्वच्छ पर्यावरण, कार्यक्षम नागरी व्यवस्था, दर्जेदार आरोग्य सुविधा आणि खेळाडूंना सन्मानाने वागवणारी प्रशासन यंत्रणा आवश्यक असते. यापैकी एखादाही घटक दुर्लक्षित झाला, तर भारताची जागतिक प्रतिमा धोक्यात येते.
या घटनेमुळे खेळाडूंच्या सुरक्षिततेचा मुद्दा पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. खेळाडू हे केवळ स्पर्धक नसून, ते आपल्या देशांचे प्रतिनिधी असतात. त्यांच्या आरोग्याशी तडजोड करून स्पर्धा घेणे म्हणजे खेळाच्या मूल्यांशीच तडजोड करण्यासारखे आहे. भविष्यात अशा घटना वाढल्या, तर आंतरराष्ट्रीय खेळाडू भारतात येण्यास कचरू लागतील, स्पर्धांचे आयोजन धोक्यात येईल आणि देशाला आर्थिक तसेच प्रतिष्ठेचे मोठे नुकसान सहन करावे लागेल.
म्हणूनच या प्रकरणाकडे केवळ ‘भारतविरोधी टीका’ म्हणून पाहणे चुकीचे ठरेल. उलट, हा एक आरसाच आहे, ज्यात आपल्याला आपलीच प्रतिमा स्पष्टपणे दिसते आहे. वायुप्रदूषणावर प्रभावी उपाय, शहरी नियोजनातील सुधारणा, क्रीडा स्पर्धांसाठी स्वतंत्र व सुरक्षित वातावरण निर्मिती आणि पारदर्शक प्रशासन या गोष्टी तातडीने राबवण्याची गरज आहे. अन्यथा क्रीडा क्षेत्रातील आपल्या मोठ्या स्वप्नांची पूर्तता केवळ घोषणांपुरतीच मर्यादित राहील.
मिया ब्लिचफेल्ट प्रकरण हा एक इशारा आहे. हा इशारा दुर्लक्षित केला, तर भारताची क्रीडा प्रतिमा सतत प्रश्नांकित होत राहील. परंतु हा इशारा गांभीर्याने घेतला, तर तो बदलाची सुरुवात ठरू शकतो. निवड आपल्या हातात आहे.
: मनीष चंद्रशेखर वाघ
