अलीकडे Galgotias University मध्ये घडलेली एक घटना संपूर्ण देशाचे लक्ष वेधून घेत आहे. एआय समिटमध्ये सादर करण्यात आलेला एक रोबोट विद्यापीठाने स्वतःच्या संशोधनाचा नमुना म्हणून मिरवला, पण नंतर तो रोबोट प्रत्यक्षात चीनमधून आयात केलेला असल्याचे समोर आले. ‘रोबोट रोशा’ म्हणून प्रसिद्ध झालेल्या या प्रकरणाने केवळ एका विद्यापीठाची प्रतिमा धुळीस मिळवली नाही, तर भारतीय शिक्षण व्यवस्थेतील दिखाऊपणा, बनवाबनवी आणि राजकीय आश्रयाच्या खेळावरही मोठे प्रश्नचिन्ह उभे केले आहे.
एआय, स्टार्टअप, इनोव्हेशन या गोंडस शब्दांनी सजलेले कार्यक्रम आपण वारंवार पाहतो. मंचावर मान्यवरांची भाषणे, मागे मोठे बॅनर, सोशल मीडियावर चमकदार पोस्ट्स – सर्व काही परिपूर्ण. पण या रोबोट वादाने दाखवून दिले की प्रत्यक्षात संशोधन, प्रामाणिकता आणि पारदर्शकता यांचा किती अभाव आहे. चिनी बनावटीचा रोबोट आपल्या विद्यार्थ्यांनी तयार केला असा दावा करणे म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या कष्टांचा अपमान नाही का?
आज शिक्षणसंस्था ज्ञानाचे मंदिर राहिल्या आहेत की राजकीय आणि आर्थिक साम्राज्य उभारण्याचे साधन बनल्या आहेत, हा खरा प्रश्न आहे. अनेक खाजगी विद्यापीठे मोठमोठ्या जाहिराती देतात, ‘वर्ल्ड क्लास’ दर्जाचा दावा करतात, पण प्रत्यक्षात मूलभूत संशोधन, प्रयोगशाळा सुविधा आणि दर्जेदार प्राध्यापक यांची कमतरता असते. अशा वेळी एखादा रोबोट आयात करून त्याला ‘मेड इन इंडिया’चा मुलामा देणे हे फक्त विद्यार्थ्यांची दिशाभूल नाही, तर देशाच्या आत्मनिर्भरतेच्या घोषणेलाही धक्का देणारे आहे.
राजकारणाचा इथे संबंध नाही असे म्हणणेही भोळेपणाचे ठरेल. शिक्षणसंस्था आणि राजकीय नेते यांच्यातील साटेलोटे सर्वश्रुत आहे. मोठ्या कार्यक्रमांना राजकीय नेत्यांची उपस्थिती असते, त्यातून फोटोसेशन होते, आणि मग त्या आधारावर संस्थेची प्रतिमा उंचावली जाते. पण प्रश्न असा आहे की या प्रतिमेच्या खेळात विद्यार्थ्यांचे भवितव्य कुठे आहे? रोबोटच्या नावावर टाळ्या मिळाल्या असतील, पण त्या टाळ्यांचा आवाज सत्य लपवू शकत नाही.
ही घटना केवळ एका विद्यापीठापुरती मर्यादित नाही. ती संपूर्ण शिक्षण व्यवस्थेच्या आरशातला प्रतिबिंब आहे. आपण संशोधनासाठी खरोखर गुंतवणूक करतो का? विद्यार्थ्यांना प्रयोग करण्याची, अपयशातून शिकण्याची मोकळीक देतो का? की फक्त रँकिंग, समिट आणि पुरस्कारांच्या मागे धावत आहोत? जर शिक्षणसंस्थाच प्रामाणिक नसतील, तर विद्यार्थ्यांकडून आपण प्रामाणिकपणाची अपेक्षा कशी करू?
आज गरज आहे ती पारदर्शकतेची आणि उत्तरदायित्वाची. एआय, रोबोटिक्स आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात भारताला खरोखर पुढे जायचे असेल, तर दिखावा सोडून भक्कम पायाभूत सुविधा, संशोधनाला प्रोत्साहन आणि स्वायत्त शैक्षणिक वातावरण निर्माण करावे लागेल. अन्यथा ‘आत्मनिर्भर’च्या घोषणा आणि प्रत्यक्षात ‘आयातनिर्भर’ वास्तव यातली दरी वाढतच जाईल.
गलगोटिया प्रकरणाने एक इशारा दिला आहे. हा इशारा केवळ एका संस्थेला नाही, तर संपूर्ण व्यवस्थेला आहे. विद्यार्थ्यांनी, पालकांनी आणि समाजाने आता प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे. कारण शिक्षण ही केवळ पदवी मिळवण्याची प्रक्रिया नाही, तर देशाच्या भवितव्याची पायाभरणी आहे.
आपल्याला वाटत असेल की शिक्षण व्यवस्थेत पारदर्शकता आणि प्रामाणिकता हवी, तर हा लेख नक्की शेअर करा, लाईक करा आणि आमच्या पेजला सबस्क्राईब करा. जनजागृती हीच खरी क्रांती आहे.
: राजू शिंदे
