परप्रांतीयांनी येऊन कोकणात व्यवसाय करायचा, गावची अर्थव्यवस्था ताब्यात घ्यायची आणि गावकऱ्यांनी फक्त पाहत बसायचं, हे आता कोकणात चालणार नसल्याचा इशारा वाघवे-मेहसांद या छोट्याशा गावाने एका फलकाद्वारे दिला आहे. गावाने उचललेले हे पाऊल केवळ एका फलकापुरते मर्यादित नाही; ते आजच्या बदलत्या सामाजिक-आर्थिक वास्तवावर दिलेले स्पष्ट आणि ठाम उत्तर आहे.
गावाच्या प्रवेशद्वारावर लावलेली सूचना ही कोणाविरुद्धचा द्वेष नाही, तर स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव करून देणारा इशारा आहे. अनेक दशकांपासून गावांनी पाहिलं आहे की बाहेरून आलेली माणसं गावात व्यवसाय उभारतात, बाजारपेठ हळूहळू त्यांच्या हातात जाते, आणि ज्यांच्या मातीतून ती अर्थव्यवस्था उभी राहिली ते स्थानिक मात्र ग्राहक किंवा कामगार बनून राहतात. ही स्थिती केवळ आर्थिक नसते; ती हळूहळू सामाजिक व सांस्कृतिक ओळखही बदलू लागते. म्हणूनच वाघवे-मेहसांद ग्रामस्थांनी उचललेला निर्णय हा भावनिक आवेगातून नाही, तर अनुभवातून जन्मलेला आहे.
आज महाराष्ट्रातील अनेक शहरं आणि गावं अनियंत्रित स्थलांतर आणि बिनधास्त व्यापारी विस्तारामुळे आपली मूळ ओळख हरवत चालली आहेत. स्थानिक तरुणांच्या हातात शिक्षण आहे, मेहनत करण्याची तयारी आहे, पण व्यवसायाच्या संधी मात्र बाहेरून आलेल्या लोकांच्या हातात जात आहेत. बाजारपेठेचा ताबा मिळवण्यासाठी भांडवल, नेटवर्क आणि आक्रमक स्पर्धा वापरली जाते, आणि स्थानिकांना हळूहळू बाजूला सारलं जातं. अशा परिस्थितीत गावांनी जर स्वतःच्या आर्थिक हक्काबद्दल आवाज उठवला, तर तो लोकशाहीतील स्वाभाविक प्रतिसाद मानला पाहिजे. गावात व्यवसाय करायचा असेल, तर त्या गावच्या लोकांना प्राधान्य मिळावं ही मागणी अन्यायकारक नाही; उलट ती स्थानिक स्वावलंबनाची गरज आहे.
वाघवे-मेहसांदचा संदेश त्यामुळे फक्त कोकणापुरता मर्यादित राहत नाही. तो संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी एक आरसा आहे. “आमच्या गावात येऊन आमच्याच तोंडचा घास काढायचा असेल, तर आधी आमचा स्वाभिमान ओलांडावा लागेल,” हा संदेश संतापातून नव्हे तर आत्मभानातून आलेला आहे. कारण गावांची अर्थव्यवस्था टिकली तरच स्थानिक समाज टिकतो. जेव्हा स्थानिक तरुणांना आपल्या गावातच रोजगार आणि व्यवसायाच्या संधी मिळतात, तेव्हाच गाव रिकामं होत नाही, संस्कृती टिकते आणि सामाजिक संतुलन राहते.
या निर्णयाकडे संकुचित प्रादेशिकतेच्या नजरेतून पाहणं सोपं आहे, पण खरा प्रश्न वेगळा आहे. प्रत्येक गावाने आणि शहराने स्वतःला विचारायचा आहे की आपल्या परिसरातील बाजारपेठ कोणाच्या हातात आहे आणि त्या अर्थव्यवस्थेचा फायदा कोणाला होतो. जर स्थानिक समाजच आर्थिकदृष्ट्या मागे राहत असेल, तर विकासाचा अर्थच उरत नाही. वाघवे-मेहसांद ग्रामस्थांनी घेतलेली भूमिका ही त्याच जाणीवेची अभिव्यक्ती आहे.
कोकणाच्या मातीचा स्वाभिमान अजूनही जिवंत आहे, हे या निर्णयाने पुन्हा सिद्ध झालं. ही हिंमत म्हणजे कोणाविरुद्धचा संघर्ष नाही; ती स्वतःच्या हक्कासाठी उभी राहण्याची ताकद आहे. अशा कृतींमधूनच स्वाभिमानी महाराष्ट्राचा खरा चेहरा दिसतो, जो आपल्या मातीवर प्रेम करतो, आपल्या लोकांसाठी उभा राहतो आणि विकासाच्या नावाखाली स्वतःची ओळख हरवू देत नाही.
: मनीष चंद्रशेखर वाघ