आज २० मार्च… जागतिक चिमणी दिन! हा केवळ एक औपचारिक दिवस नाही, तर तो आपल्या विकासाच्या मॉडेलवर प्रश्नचिन्ह उभे करणारा आरसा आहे. एकेकाळी घरात, अंगणात, छपराखाली आणि खिडक्यांजवळ सहज दिसणारी चिमणी आज शहरांमधून जवळजवळ अदृश्य होत चालली आहे. ही केवळ एका पक्ष्याची घट नव्हे, तर आपल्या पर्यावरणीय संवेदनशीलतेच्या मृत्यूची घंटा आहे.
आपण ‘स्मार्ट सिटी’, ‘मॉडर्न इन्फ्रास्ट्रक्चर’ आणि ‘ग्लोबल विकास’ यांचा अभिमान बाळगतो. पण या विकासाने निसर्गाचा गळा आवळला आहे, हे मान्य करायला आपण तयार नाही. काँक्रीटच्या जंगलांनी झाडांची जागा घेतली. काचेच्या इमारतींनी घरट्यांची जागा हिरावून घेतली आणि कीटकनाशकांनी चिमण्यांचे अन्नच संपवले. मोबाईल टॉवर्स, प्रदूषण आणि ध्वनी यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे चिमणीसारख्या नाजूक जीवासाठी जगणेच कठीण बनले आहे.
वास्तव अधिक भयावह आहे. भारतामध्ये चिमण्यांची संख्या सुमारे ६० टक्क्यांनी घटली आहे. महानगरांमध्ये तर ही घट ७० ते ८० टक्क्यांपर्यंत पोहोचली आहे. हे आकडे केवळ सांख्यिकी नाहीत; ते आपल्या पर्यावरणीय धोरणांच्या अपयशाची साक्ष देतात. सरकारच्या योजना, मोहिमा आणि घोषणांमध्ये पर्यावरण संरक्षणाचे गोड बोल असतात, पण प्रत्यक्षात झाडांची कत्तल आणि अतिक्रमण सुरूच असते.
चिमणी हा ‘पर्यावरणीय तापमापक’ मानला जातो. जिथे चिमण्या नाहीत, तिथे पर्यावरण निरोगी नाही, हे स्पष्ट संकेत आहे. म्हणजेच, चिमणीचा लोप हा मानवाच्या अस्तित्वासाठीही धोक्याचा इशारा आहे. चीनमध्ये १९५८ साली लाखो चिमण्या मारण्याचा निर्णय घेतला गेला आणि त्याचे परिणाम भीषण दुष्काळाच्या रूपाने भोगावे लागले, ही घटना आजही आपल्या डोळ्यांत अंजन घालणारी आहे.
तरीही प्रश्न असा आहे की, आपण यापासून काही शिकलो आहोत का? दुर्दैवाने, उत्तर “नाही” असेच आहे. आपण अजूनही निसर्गाला शत्रू मानून विकासाच्या नावाखाली त्याचे शोषण करत आहोत. पर्यावरणीय संतुलन बिघडवून आपण स्वतःच्या पायावर कुर्हाड मारत आहोत.
अजूनही वेळ गेलेली नाही. चिमणी वाचवणे हे कोणतेही अवघड विज्ञान नाही. ते आपल्या दैनंदिन जीवनशैलीतील साध्या बदलांवर अवलंबून आहे. घराच्या गच्चीत पाण्याचे भांडे ठेवणे, धान्य टाकणे, कृत्रिम घरटी बसवणे, झाडे लावणे, हे छोटे उपाय मोठा बदल घडवू शकतात. महत्त्वाचे म्हणजे, ‘विकास’ या संकल्पनेला पर्यावरणपूरक दृष्टिकोन जोडणे आवश्यक आहे.
शेवटी, चिमणी वाचवणे म्हणजे केवळ एका पक्ष्याचे संरक्षण नव्हे, तर आपल्या अस्तित्वाची हमी आहे. जर आज आपण तिच्यासाठी उभे राहिलो नाही, तर उद्या निसर्ग आपल्यासाठी उभा राहणार नाही. चिमण्यांची चिवचिव पुन्हा ऐकायची असेल, तर आजच कृती करावी लागेल. कारण उद्या कदाचित खूप उशीर झालेला असेल.