तारापूर औद्योगिक क्षेत्रात घडलेली ‘आरती फार्मलॅब’मधील विषारी वायूगळतीची घटना ही केवळ एक अपघात नाही, तर संपूर्ण औद्योगिक सुरक्षा व्यवस्थेच्या अपयशाचे ज्वलंत उदाहरण आहे. मध्यरात्रीच्या सुमारास झालेल्या या दुर्घटनेत २२ कामगारांना विषबाधा होणे ही बाब अत्यंत गंभीर असून, सुदैवाने जीवितहानी टळली असली तरी भविष्यात अशा घटना अधिक भीषण रूप धारण करू शकतात, याची ही स्पष्ट घंटा आहे. या पार्श्वभूमीवर, तारापूर एमआयडीसीची वाटचाल ‘भोपाळ’च्या मार्गाने चालली आहे का, हा प्रश्न उपस्थित करणे अत्यावश्यक झाले आहे.
डायमिथाईल सल्फाईडसारख्या धोकादायक रसायनाची हाताळणी करताना आवश्यक ती खबरदारी घेणे ही कंपनीची आणि संबंधित यंत्रणांची मूलभूत जबाबदारी असते. मात्र, टँकर ओव्हरफ्लो होईपर्यंत निष्काळजीपणा सुरू राहणे, ही केवळ चूक नाही तर गुन्हाच आहे. औद्योगिक उत्पादनाच्या नावाखाली कामगारांच्या जीवाशी खेळण्याचा हा प्रकार आहे. श्वसनाचा त्रास, मळमळ आणि चक्कर यांसारख्या लक्षणांनी त्रस्त झालेले कामगार हे या निष्काळजी व्यवस्थेचे बळी ठरले आहेत.
या घटनेची अधिक चिंताजनक बाजू म्हणजे, याच परिसरात काही दिवसांपूर्वी ‘ओलियम’ वायूगळतीची घटना घडली होती. एकाच आठवड्यात दोन गंभीर दुर्घटना घडूनही प्रशासनाने ठोस उपाययोजना न करणे हे अत्यंत धक्कादायक आहे. प्रदूषण नियामक मंडळ आणि इतर संबंधित विभागांची भूमिका या प्रकरणात संशयाच्या भोवऱ्यात सापडली आहे. नियमांची अंमलबजावणी केवळ कागदोपत्रीच राहिली आहे का, असा प्रश्न निर्माण होतो.
इतिहास आपल्याला सावध करतो. भोपाळ गॅस दुर्घटना ही जगातील सर्वात भीषण औद्योगिक दुर्घटनांपैकी एक होती आणि तिचे कारणही असेच निष्काळजीपण आणि जबाबदारीचा अभाव होते. आज तारापूरमध्ये घडणाऱ्या घटना पाहता, आपण पुन्हा त्याच दिशेने वाटचाल करत आहोत का, ही भीती नागरिकांच्या मनात घर करू लागली आहे. फरक इतकाच की, तेव्हा आपण धडा शिकलो असे मानले गेले, पण प्रत्यक्षात त्या धड्याची अंमलबजावणी करण्यात आपण अपयशी ठरलो आहोत.
औद्योगिक विकास आणि आर्थिक प्रगती या नक्कीच आवश्यक आहेत, पण त्या मानवी जीवांच्या किंमतीवर होऊ नयेत. कामगार हे कोणत्याही उद्योगाचे कणा असतात, आणि त्यांच्या सुरक्षेची हमी देणे ही केवळ कायदेशीर नव्हे तर नैतिक जबाबदारी आहे. मात्र, तारापूरमध्ये घडणाऱ्या घटनांमुळे ही जबाबदारी पूर्णपणे पायदळी तुडवली जात असल्याचे स्पष्ट दिसते.
आता तरी प्रशासनाने जागे होण्याची गरज आहे. दोषी कंपन्यांवर कठोर कारवाई, सुरक्षा नियमांची कडक अंमलबजावणी आणि नियमित तपासण्या या गोष्टी तातडीने राबवणे आवश्यक आहे. अन्यथा, ‘अपघात’ या नावाखाली चालणारा हा मृत्यूचा सापळा कधीही मोठ्या आपत्तीत रूपांतरित होऊ शकतो. तारापूर एमआयडीसीला ‘भोपाळ’ बनण्यापासून वाचवायचे असेल, तर आजच निर्णायक पावले उचलावी लागतील.