‘शेवटच्या माणसा’चा आवाज : मूल्याधिष्ठित पत्रकारितेची नवी दिशा

सर्वप्रिया संगवान यांना मिळालेला रामनाथ गोएंका एक्सलन्स इन जर्नालिजम पुरस्कार हा सन्मान हा केवळ त्यांच्या वैयक्तिक कर्तृत्वाचा गौरव नाही, तर तो आजच्या काळातही मूल्याधिष्ठित, संवेदनशील आणि जबाबदार पत्रकारिता जिवंत असल्याचा पुरावा आहे. हा पुरस्कार आपल्याला आठवण करून देतो की पत्रकारिता ही केवळ ‘न्यूज’ देण्याची प्रक्रिया नसून ती लोकशाहीचा चौथा स्तंभ आहे, जो सत्तेला प्रश्न विचारतो, समाजाच्या तळागाळातील वास्तव मांडतो आणि जनतेचा आवाज बनतो.

गेल्या काही वर्षांत भारतीय माध्यमविश्वात मोठे बदल झाले आहेत. डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सच्या वाढत्या प्रभावामुळे बातम्यांचा वेग वाढला आहे, परंतु त्याचबरोबर सखोलता आणि संवेदनशीलता कमी झाल्याची टीकाही होताना दिसते. ‘ब्रेकिंग न्यूज’च्या स्पर्धेत अनेकदा पडताळणी, संदर्भ आणि सामाजिक परिणाम यांकडे दुर्लक्ष होते. अशा वातावरणात, जिथे टीआरपी आणि व्ह्यूज हेच यशाचे मापदंड ठरू लागले आहेत, तिथे संगवान यांसारख्या पत्रकारांनी निवडलेला मार्ग वेगळा आणि प्रेरणादायी आहे.

त्यांच्या “The Last Man” या मालिकेने या संदर्भात एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला. लोकशाहीचे खरे सार हे ‘शेवटच्या माणसापर्यंत पोहोचण्यात’ आहे, हा विचार अनेकदा केवळ भाषणांपुरता मर्यादित राहतो. पण या मालिकेतून संगवान यांनी तो प्रत्यक्षात उतरवला. ‘द लास्ट मॅन’ ही ८ भागांची मालिका आहे, जिने भारतातील निवडणूक वार्तांकनाला एक नवी दिशा दिली. २०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांच्या गलबल्यात, सर्वप्रिया संगवान यांनी राजकीय सभा आणि सत्ताकेंद्रांवरून लक्ष हटवून, ज्यांचा आवाज सहसा ऐकला जात नाही अशा लोकांच्या जीवनावर लक्ष केंद्रित केले.

महात्मा गांधींच्या बोधवाक्याने प्रेरित होऊन, या मालिकेने एक मध्यवर्ती प्रश्न विचारला: शेवटचा माणूस कोण आहे? महाराष्ट्र, पश्चिम बंगाल, उत्तर प्रदेश आणि पंजाबच्या दुर्गम भागांतून प्रवास करत, या मालिकेने भारतातील अशा सर्वात उपेक्षित लोकांना आवाज दिला, ज्यांच्याकडे मुख्य प्रवाहातील वार्तांकनात अनेकदा दुर्लक्ष केले जाते.

‘द लास्ट मॅन’ प्रेक्षकांच्या मनाला खोलवर भिडला. त्यातील सहानुभूती, सखोलता आणि प्रामाणिक कथाकथनासाठी सोशल मीडियावर त्याला प्रचंड प्रशंसा मिळाली. केवळ एका अहवालापेक्षा अधिक, तो भारताच्या अदृश्य वास्तवाचे प्रतिबिंब आणि माहिती देण्याची व माणुसकीची जाणीव करून देण्याची पत्रकारितेची शक्ती यांची आठवण करून देणारा ठरला.

ग्रामीण भागातील लोक, उपेक्षित समाजघटक, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल वर्ग, ज्यांचा आवाज मुख्य प्रवाहातील माध्यमांमध्ये क्वचितच ऐकू येतो, त्यांच्या कथा त्यांनी प्रामाणिकपणे मांडल्या. या कथा केवळ भावनिक नव्हत्या, तर त्या वास्तवाचे कठोर दर्शन घडवणाऱ्या होत्या.

आजची पत्रकारिता अनेकदा सत्तेभोवती फिरताना दिसते. राजकीय नेत्यांचे भाषण, आरोप-प्रत्यारोप, निवडणुकांचे गणित या गोष्टींना प्रचंड महत्त्व दिले जाते. पण समाजातील शेती, रोजगार, शिक्षण, आरोग्य, महिलांची सुरक्षितता, आदिवासींचे हक्क, हे खरे प्रश्न मागे पडतात. यामुळे माध्यमे आणि सामान्य नागरिक यांच्यातील दरी वाढत जाते. अशा परिस्थितीत, संगवान यांसारख्या पत्रकारांनी केलेले काम ही दरी कमी करण्याचे काम करते.

महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्यांनी पत्रकारितेला केवळ ‘करिअर’ म्हणून न पाहता ‘जबाबदारी’ म्हणून स्वीकारले. सत्य मांडणे, दुर्लक्षितांना आवाज देणे आणि सत्तेला प्रश्न विचारणे या मूलभूत तत्त्वांना त्यांनी आपल्या कामात जपले. हे तत्त्वज्ञान आजच्या तरुण पत्रकारांसाठी मार्गदर्शक ठरू शकते. कारण आज पत्रकारिता शिकणाऱ्या अनेक विद्यार्थ्यांसमोर ‘यश’ म्हणजे प्रसिद्धी, मोठी नोकरी किंवा सोशल मीडियावर फॉलोअर्स वाढवणे असे चित्र उभे केले जाते. पण खरे यश म्हणजे समाजावर सकारात्मक परिणाम घडवणे, ही जाणीव संगवान यांच्या कार्यातून होते.

डिजिटल माध्यमांचा प्रभावी वापर ही त्यांच्या कामाची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण बाजू आहे.

आजच्या काळात सोशल मीडिया आणि ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म्स हे माहिती प्रसारित करण्याचे शक्तिशाली साधन बनले आहेत. परंतु या साधनांचा वापर कसा करायचा, हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे. अनेकदा सोशल मीडियावर अपप्रचार, अर्धवट माहिती किंवा भडक मथळ्यांचा सुळसुळाट दिसतो. अशा वेळी संगवान यांनी डिजिटल माध्यमांचा वापर करून सखोल, अभ्यासपूर्ण आणि मानवी संवेदनांना स्पर्श करणाऱ्या कथा लोकांपर्यंत पोहोचवल्या. हे दाखवून दिले की तंत्रज्ञान हे केवळ साधन आहे, त्याचा उपयोग कसा केला जातो, हेच खरे महत्त्वाचे आहे.

याचबरोबर, त्यांच्या कामातून पत्रकारितेतील ‘संवेदनशीलता’ या गुणाचे महत्त्व अधोरेखित होते. एखाद्या घटनेची माहिती देणे हे सोपे असते, पण त्या घटनेमागील मानवी वेदना, संघर्ष आणि आशा यांना शब्द देणे हे खरे कौशल्य असते. संगवान यांच्या रिपोर्टिंगमध्ये ही संवेदनशीलता स्पष्टपणे दिसून येते. त्यामुळे त्यांच्या कथा केवळ माहितीपुरत्या मर्यादित राहत नाहीत, तर त्या वाचकांना/प्रेक्षकांना विचार करायला भाग पाडतात.

आज माध्यमविश्वासमोर सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे ‘विश्वासार्हता’. फेक न्यूज, अर्धवट माहिती आणि पक्षपाती रिपोर्टिंग यामुळे जनतेचा माध्यमांवरील विश्वास कमी होत चालला आहे. हा विश्वास परत मिळवण्यासाठी केवळ तांत्रिक सुधारणा पुरेशा नाहीत, तर मूल्याधिष्ठित पत्रकारितेची गरज आहे. सत्य, निष्पक्षता आणि पारदर्शकता या तत्त्वांवर आधारित पत्रकारिता पुन्हा मजबूत करावी लागेल. संगवान यांसारख्या पत्रकारांचे कार्य या दिशेने आशेचा किरण आहे.

या पार्श्वभूमीवर आपण, म्हणजेच वाचक आणि प्रेक्षक, कोणत्या प्रकारच्या पत्रकारितेला प्रोत्साहन देतो? हा एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो. कारण माध्यमे केवळ निर्माण होत नाहीत, ती घडवली जातात आणि त्यात प्रेक्षकांचीही मोठी भूमिका असते. जर आपण केवळ सनसनाटी, मनोरंजनप्रधान आणि वादग्रस्त बातम्यांना प्राधान्य दिले, तर माध्यमे त्याच दिशेने झुकतील. पण जर आपण सखोल, समाजाभिमुख आणि जबाबदार पत्रकारितेला महत्त्व दिले, तर माध्यमांचे स्वरूपही बदलू शकते.

सर्वप्रिया यांना मिळालेला सन्मान हा या व्यापक प्रक्रियेचा एक भाग आहे. तो आपल्याला आठवण करून देतो की अजूनही अशी पत्रकारिता अस्तित्वात आहे, जी समाजाच्या खऱ्या प्रश्नांवर लक्ष केंद्रित करते, जी सत्तेला प्रश्न विचारते आणि जी लोकशाहीच्या मूल्यांना जपते. या सन्मानाचा खरा अर्थ तेव्हाच पूर्ण होईल, जेव्हा अशा प्रकारच्या पत्रकारितेला अधिक प्रोत्साहन मिळेल.

शेवटी, पत्रकारिता ही केवळ माहिती देण्याचे माध्यम नसून ती समाजाच्या आरशासारखी आहे. हा आरसा जितका स्वच्छ आणि पारदर्शक असेल, तितके समाजाचे खरे चित्र आपल्या समोर येईल. सर्वप्रियासारख्या पत्रकारांनी हा आरसा स्वच्छ ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे. आज गरज आहे ती अशाच प्रयत्नांना बळ देण्याची—जेणेकरून पत्रकारिता केवळ व्यवसाय न राहता, ती समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन बनेल.

‘शेवटच्या माणसा’चा आवाज बनणे हीच खरी पत्रकारितेची ओळख आहे आणि ती ओळख जपणारे हात अजूनही सक्रिय आहेत, हीच या काळातील सर्वात मोठी आशा आहे.

: मनीष चंद्रशेखर वाघ

मालिका इथे पाहू शकाल :