ठाणे महापालिकेच्या अर्थसंकल्पीय चर्चेत घडलेला ‘थ्री स्टार’ वाद हा केवळ एक राजकीय टोला किंवा क्षणिक उपहास नाही, तर तो स्थानिक प्रशासनाच्या कार्यपद्धतीवर गंभीर प्रश्नचिन्ह उभे करणारा प्रसंग आहे. आयुक्त सौरभ राव यांनी सादर केलेल्या अर्थसंकल्पात घनकचरा व्यवस्थापन विभागाला ‘थ्री स्टार’ मानांकन मिळाल्याचा उल्लेख अभिमानाने करण्यात आला. परंतु विरोधी पक्षनेते शानू पठाण यांनी या दाव्याची खिल्ली उडवत सभागृहातच प्रत्यक्ष कृतीतून निषेध नोंदवला, ही बाब लोकशाहीतील उत्तरदायित्वाची आठवण करून देते.
पठाण यांनी शर्ट आणि बॅगवर ‘थ्री स्टार’ लावून सभागृहात प्रवेश करत केलेला उपरोध हा केवळ नाट्यमय प्रकार नाही; तो प्रत्यक्ष जमिनीवरील परिस्थिती आणि कागदोपत्री दाखवलेल्या चित्रामधील तफावत दाखवणारा आरसा आहे. ठाणे शहराच्या काही भागांत स्वच्छतेची स्थिती समाधानकारक असली तरी मुंब्रा, कौसा आणि दिवा यांसारख्या उपनगरांमध्ये कचऱ्याचे ढीग साचलेले दिसतात, ही वस्तुस्थिती नाकारता येणार नाही. अशा वेळी ‘थ्री स्टार’ मानांकनाची घोषणा ही वास्तवापासून दूर जाणारी वाटते.
महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की, हे मानांकन देणारी एजन्सी कोणत्या निकषांवर काम करते? तिच्या मूल्यांकन प्रक्रियेत पारदर्शकता कितपत आहे? नागरिकांच्या दैनंदिन अनुभवाशी या मानांकनाचा संबंध किती आहे? जर शहरातील काही भाग स्वच्छ आणि काही भाग अत्यंत अस्वच्छ असतील, तर संपूर्ण विभागाला एकसारखे ‘स्टार’ देणे हे न्याय्य कसे ठरते? या प्रश्नांची उत्तरे प्रशासनाने स्पष्टपणे देणे आवश्यक आहे.
आजच्या काळात ‘स्टार रेटिंग’ ही संकल्पना केवळ आकडेवारीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. ती जनतेच्या अपेक्षा, अनुभव आणि समाधानाशी निगडित असते. त्यामुळे अशा मानांकनांचा वापर केवळ प्रतिमा उंचावण्यासाठी न करता, सुधारणा घडवून आणण्यासाठी करणे गरजेचे आहे. अन्यथा, हे ‘स्टार’ केवळ कागदावरच चमकत राहतात आणि प्रत्यक्षात नागरिकांना त्याचा काहीही लाभ होत नाही.
याशिवाय, ६२ कोटी रुपयांच्या ग्रीन कर्जरोख्यांचा उल्लेख करत घनकचरा विभाग ‘फाइव्ह स्टार’ होणार का, हा पठाण यांचा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. निधी उभारणे ही केवळ सुरुवात असते; त्या निधीचा परिणामकारक आणि पारदर्शक वापर होणे अधिक गरजेचे आहे. अन्यथा, मोठ्या आकड्यांच्या घोषणांमुळे केवळ अपेक्षा वाढतात, पण प्रत्यक्षात बदल दिसत नाही.
या सर्व प्रकरणातून एक गोष्ट स्पष्ट होते ती म्हणजे प्रशासनाने केवळ अहवालांवर आणि मानांकनांवर विसंबून न राहता, प्रत्यक्ष जमिनीवरील वास्तवाशी प्रामाणिक राहणे आवश्यक आहे. नागरिकांच्या तक्रारी, स्थानिक समस्यांची तीव्रता आणि सेवा वितरणातील त्रुटी यांचा गांभीर्याने विचार करूनच विकासाची दिशा ठरवली पाहिजे.
लोकशाही व्यवस्थेत विरोधी पक्षाची भूमिका ही केवळ टीका करण्यापुरती नसून, ती सत्ताधाऱ्यांना वास्तवाची जाणीव करून देण्याची असते. ‘थ्री स्टार’ प्रकरणात शानू पठाण यांनी केलेला उपहास हा याच भूमिकेचा एक भाग आहे. आता प्रशासनाने या टीकेला केवळ राजकारण म्हणून न पाहता, आत्मपरीक्षणाची संधी म्हणून स्वीकारले, तरच खऱ्या अर्थाने शहर स्वच्छ आणि सुबक होण्याचा मार्ग मोकळा होईल.
: मनीष चंद्रशेखर वाघ