एखाद्या समाजाचा ऱ्हास कसा होतो, याचे उत्तर शोधायचे असेल तर त्या समाजातील शिक्षण व्यवस्थेकडे पाहावे लागते. कारण शिक्षण ही केवळ पदवी देणारी प्रक्रिया नसते; ती समाजाचे चारित्र्य घडवणारी, विचारांची दिशा ठरवणारी आणि पुढील पिढीच्या स्वप्नांना आकार देणारी व्यवस्था असते. दुर्दैवाने आपल्या देशात हीच व्यवस्था आज पैशांच्या, राजकीय स्वार्थांच्या आणि खाजगी लोभाच्या विळख्यात अडकून तडफडताना दिसत आहे.
सरकारी शिक्षण व्यवस्थेचा मुद्दाम गळा घोटला गेला, ही वस्तुस्थिती आता लपून राहिलेली नाही. देशातील सर्वोत्तम संस्था म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आयआयटी आणि आयआयएम या सरकारीच आहेत. त्या संस्थांमधून घडलेले विद्यार्थी जगभर यश मिळवतात. म्हणजेच सरकार उत्कृष्ट शिक्षण देऊ शकत नाही, हा युक्तिवादच खोटा ठरतो. मग प्रश्न असा निर्माण होतो की, सामान्य नागरिकांच्या मुलांसाठी असलेल्या सरकारी शाळा इतक्या दयनीय का बनवल्या गेल्या? कारण मुख्य व्यवस्था सक्षम ठेवली तर खाजगी शिक्षणाचा बाजार उभाच राहू शकत नाही.
आज शिक्षण हा सेवा क्षेत्राचा भाग उरलेला नाही; तो थेट उद्योग बनला आहे. शाळांपासून महाविद्यालयांपर्यंत आणि प्रवेश परीक्षांपासून शिकवणी वर्गांपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर पालकांची आर्थिक लूट सुरू आहे. पडद्यामागे राजकारणी, अधिकारी आणि खाजगी संस्थांचे साटेलोटे इतके मजबूत झाले आहे की, शिक्षण हा अधिकार नसून व्यवहार ठरला आहे. विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेपेक्षा त्यांच्या पालकांच्या खिशाची क्षमता महत्त्वाची ठरत आहे.
विशेषतः अकरावी-बारावी आणि प्रवेश परीक्षांच्या नावाखाली निर्माण झालेली स्पर्धा ही एका पिढीचे मानसिक स्वास्थ्य उद्ध्वस्त करणारी ठरत आहे. ज्ञान, विचार, सर्जनशीलता आणि कल्पनाशक्ती वाढवण्याऐवजी मुलांना वस्तुनिष्ठ प्रश्नांच्या यांत्रिक चौकटीत ढकलले जात आहे. ज्या वयात स्वप्ने पाहायची, साहित्य-विज्ञान-कलांचा शोध घ्यायचा, त्या वयात लाखो विद्यार्थी केवळ गुणांच्या आणि क्रमांकांच्या तुरुंगात कैद झाले आहेत.
इतिहास साक्ष देतो की, मोठी स्वप्ने पाहणारे आणि समाजाला दिशा देणारे व्यक्तिमत्त्वे याच कोवळ्या वयात घडली. पण आजची व्यवस्था तरुणांच्या डोळ्यांतील तेज हिरावून घेत आहे. पैसा आणि बाजारपेठ यांच्या आक्रमणाने शिक्षणाचे पावित्र्य नष्ट होत चालले आहे.
समाजासाठी ही केवळ शैक्षणिक समस्या नाही; हा भविष्यासमोरील सर्वात मोठा नैतिक प्रश्न आहे. शिक्षण जर बाजाराच्या ताब्यात गेले, तर पुढील पिढी विचारशून्य आणि संवेदनाहीन बनण्याचा धोका निर्माण होतो. त्यामुळे शिक्षणाला पुन्हा सार्वजनिक मूल्य म्हणून उभे करण्याची वेळ आता निघून चालली आहे.
राजू शिंदे हे “आपला महाराष्ट्र डिजिटल” चे लेखक व प्रतिनिधी असून समाजजागृती, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय), डिजिटल जागरूकता आणि सकारात्मक सामाजिक बदल या विषयांवर सातत्याने लेखन करतात. त्यांच्या लेखनातून आधुनिक तंत्रज्ञान आणि समाजहित यांचा समतोल साधत सर्वसामान्यांपर्यंत उपयुक्त माहिती पोहोचवली जाते.