पृथ्वीवरील विविध प्राणी, वनस्पती, सूक्ष्मजीव आणि परिसंस्थांच्या संवर्धनाबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी २२ मे रोजी आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिन साजरा केला जातो. या दिवसाचा मुख्य उद्देश जैवविविधतेचे महत्त्व लोकांपर्यंत पोहोचवणे आणि तिच्या संरक्षणासाठी समाजाला प्रेरित करणे हा आहे. जैवविविधता म्हणजे पृथ्वीवरील सजीवांची विविधता आणि त्यांच्यातील परस्पर संबंध. यात वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव, त्यांच्या प्रजाती, अनुवांशिकता आणि परिसंस्था यांचा समावेश होतो. ही केवळ निसर्गाची शोभा नसून मानवी जीवनाचा मूलभूत आधार आहे.
‘बायो’ म्हणजे जीवन आणि ‘डायव्हर्सिटी’ म्हणजे विविधता. म्हणजेच, पृथ्वीवरील सर्व प्रकारच्या जीवसृष्टीचे अस्तित्व आणि त्यातील वैविध्य म्हणजे जैवविविधता. अन्न, औषधे, पाणी, हवामान संतुलन आणि आर्थिक विकास यांसाठी जैवविविधता अत्यंत आवश्यक आहे. आपल्या ताटातील बहुतांश अन्न वनस्पतींपासून मिळते, तर अनेक जीवनरक्षक औषधे नैसर्गिक वनस्पती आणि प्राण्यांपासून तयार होतात. मधमाश्या आणि इतर परागीभवन करणारे कीटक कृषी उत्पादन वाढवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. जंगले कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेऊन पृथ्वीचे तापमान नियंत्रित ठेवतात आणि हवामान बदलाचे परिणाम कमी करण्यास मदत करतात.
आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिनाचा इतिहासही महत्त्वाचा आहे. २२ मे १९९२ रोजी नैरोबी येथे जैविक विविधतेवरील कराराचा मसुदा स्वीकारण्यात आला. त्यानंतर संयुक्त राष्ट्र महासभेने २००० साली २२ मे हा दिवस “आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिन” म्हणून घोषित केला. दरवर्षी या दिवसासाठी विशेष संकल्पना निश्चित केली जाते. २०२६ ची संकल्पना आहे ‘जागतिक परिणामासाठी स्थानिक कृती.’ जैवविविधतेचे संरक्षण केवळ जागतिक करारांनी नव्हे, तर स्थानिक स्तरावरील छोट्या कृतींनीही शक्य आहे, हा संदेश या संकल्पनेतून मिळतो.
भारत हा जगातील महाजैवविविधता असलेल्या १७ देशांपैकी एक आहे. पश्चिम घाट, हिमालय, इंडो-म्यानमार प्रदेश आणि निकोबार बेटे हे भारतातील प्रमुख जैवविविधता हॉटस्पॉट मानले जातात. या प्रदेशांमध्ये असंख्य दुर्मिळ वनस्पती आणि प्राणी आढळतात. मात्र, वाढते शहरीकरण, जंगलतोड, खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि हवामान बदल यांमुळे जैवविविधतेवर गंभीर संकट निर्माण झाले आहे. अनेक प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. वैज्ञानिकांच्या मते, पृथ्वीवरील प्रजाती नामशेष होण्याचा वेग नैसर्गिक वेगापेक्षा शेकडो पट अधिक झाला आहे.
जैवविविधतेच्या ऱ्हासामुळे पर्यावरणीय संतुलन बिघडते, पाण्याची टंचाई, मृदा धूप, हवामान संकट आणि साथीचे रोग वाढण्याचा धोका निर्माण होतो. त्यामुळे जैवविविधतेचे संरक्षण करणे ही काळाची गरज आहे. यासाठी अधिक वृक्षारोपण, जलसंधारण, राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्यांचे संरक्षण, नैसर्गिक संसाधनांचा शाश्वत वापर आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैली स्वीकारणे आवश्यक आहे. प्रत्येक नागरिकाने आपल्या परिसरातील झाडे, जलस्रोत आणि स्थानिक प्रजातींचे संरक्षण करण्यासाठी पुढाकार घेतला पाहिजे.
शेवटी असे म्हणता येईल की, मानव हा निसर्गाचा स्वामी नसून त्याचा एक अविभाज्य भाग आहे. जैवविविधतेचे संवर्धन ही केवळ सरकारची जबाबदारी नसून संपूर्ण मानवजातीची सामूहिक जबाबदारी आहे. भावी पिढ्यांसाठी समृद्ध, संतुलित आणि सुरक्षित पृथ्वी निर्माण करण्यासाठी आपण निसर्गाशी सुसंवाद साधून शाश्वत विकासाचा मार्ग स्वीकारला पाहिजे.