देशातील शिक्षण व्यवस्था खरंच सुरक्षित हातात आहे का?

हा प्रश्न आज लाखो विद्यार्थी, पालक आणि सामान्य नागरिकांच्या मनात निर्माण झाला आहे. कारण गेल्या काही महिन्यांत घडलेल्या घटनांनी संपूर्ण व्यवस्थेवरील विश्वास डळमळीत केला आहे. नीट परीक्षेतील पेपरफुटी, एसएससी जीडी भरती प्रक्रियेतील गोंधळ, सीबीएससी परीक्षांबाबत निर्माण झालेले प्रश्न — या सर्व घटनांनी एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे की शिक्षण आणि परीक्षा व्यवस्थेमध्ये गंभीर त्रुटी निर्माण झाल्या आहेत.

आज परिस्थिती इतकी गंभीर झाली आहे की लोकांना “राजीनामा का आवश्यक आहे?” हे समजावून सांगावं लागत आहे. पण खरं पाहिलं तर सामान्य नागरिकालाही सहज समजतं की जेव्हा लाखो विद्यार्थ्यांच्या भविष्याशी संबंधित व्यवस्था वारंवार अपयशी ठरते, तेव्हा जबाबदारी निश्चित होणं ही लोकशाहीतील मूलभूत अपेक्षा असते.

विद्यार्थी हा फक्त एक आकडा नसतो. त्यामागे एका कुटुंबाची स्वप्नं, संघर्ष, आर्थिक परिस्थिती आणि अनेक वर्षांची मेहनत दडलेली असते. एखादा विद्यार्थी दिवस-रात्र अभ्यास करून परीक्षा देतो, पालक कर्ज काढून कोचिंग लावतात, अनेकजण सामाजिक कार्यक्रमांपासून स्वतःला दूर ठेवून फक्त करिअर घडवण्यासाठी झटत असतात. पण जेव्हा पेपरफुटी, गैरव्यवस्था किंवा निकालांबाबत संशय निर्माण होतो, तेव्हा त्या विद्यार्थ्याचं फक्त एक वर्ष वाया जात नाही, तर त्याचा मानसिक आत्मविश्वासही कोसळतो.

आपण क्षणभर स्वतःच्या घराचा विचार करून पाहूया. जर आपल्या मुलाने किंवा मुलीने प्रामाणिक मेहनत करून परीक्षा दिली आणि नंतर कळलं की संपूर्ण प्रक्रिया संशयाच्या भोऱ्यात अडकली आहे, तर त्या कुटुंबाची मानसिक अवस्था काय असेल? त्या विद्यार्थ्याच्या डोळ्यांमधील निराशा, पालकांच्या चेहऱ्यावरचं असहाय्यपण आणि भविष्यासंबंधी निर्माण झालेली भीती — ही फक्त बातम्यांमधील हेडलाईन नसते, तर अनेक कुटुंबांची कटू वास्तविकता असते.

सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे अशा गंभीर घटनांनंतरही अनेकदा जबाबदारी स्वीकारण्याऐवजी “असं होत राहतं” अशा प्रकारच्या प्रतिक्रिया दिल्या जातात. ही मानसिकता अत्यंत धोकादायक आहे. कारण जेव्हा चूक सामान्य मानली जाते, तेव्हा सुधारणा होण्याची शक्यता कमी होते. कोणत्याही विकसित राष्ट्राची ताकद त्याच्या शिक्षण व्यवस्थेमध्ये असते. जर परीक्षांच्या पारदर्शकतेवरच प्रश्नचिन्ह निर्माण झालं, तर गुणवत्तेवर आधारित संपूर्ण स्पर्धात्मक व्यवस्था कोसळण्याचा धोका निर्माण होतो.

लोकशाहीचा अर्थ फक्त पाच वर्षांनी मतदान करणं इतकाच मर्यादित नाही. लोकशाही म्हणजे सातत्याने उत्तरदायित्व निश्चित करणं. जनता प्रतिनिधींना राजा बनवण्यासाठी निवडत नाही, तर त्यांच्या समस्या सोडवण्यासाठी निवडते. त्यामुळे जर शिक्षण व्यवस्था वारंवार अपयशी ठरत असेल, तर नागरिकांनी प्रश्न विचारणं हे चुकीचं नाही, तर ते लोकशाहीचं कर्तव्य आहे.

आज विद्यार्थ्यांना फक्त आश्वासनांची गरज नाही, तर ठोस कृतीची गरज आहे.
सरकारने आणि संबंधित यंत्रणांनी काही महत्त्वाचे निर्णय तातडीने घेणं आवश्यक आहे:

१) परीक्षा प्रक्रियेमध्ये पूर्ण डिजिटल पारदर्शकता आणणे
२) पेपरफुटी किंवा गैरव्यवस्थेमध्ये सहभागी दोषींवर कठोर आणि जलद कारवाई करणे
३) विद्यार्थ्यांसाठी मानसिक आरोग्य सहाय्य व्यवस्था मजबूत करणे
४) स्वतंत्र आणि निष्पक्ष चौकशी यंत्रणा निर्माण करणे
५) भरती आणि परीक्षा प्रक्रियेचं नियमित ऑडिट करणं

याशिवाय समाज म्हणून आपलीही जबाबदारी आहे. विद्यार्थ्यांच्या मानसिक तणावाकडे दुर्लक्ष करणं थांबवलं पाहिजे. “फक्त एक परीक्षा आहे” असं म्हणणं सोपं असतं, पण अनेक विद्यार्थ्यांसाठी ती परीक्षा म्हणजे संपूर्ण आयुष्य बदलण्याची संधी असते. त्यामुळे पालक, शिक्षक, माध्यमं आणि समाज यांनी विद्यार्थ्यांना भावनिक आधार देणं तितकंच महत्त्वाचं आहे.

आज देशाला केवळ डिजिटल इंडिया किंवा विकसित भारताच्या घोषणा नकोत, तर विश्वासार्ह शिक्षण व्यवस्था हवी आहे. अशी व्यवस्था जिथे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या मेहनतीवर विश्वास ठेवता येईल. कारण जेव्हा मेहनतीपेक्षा व्यवस्थेतील त्रुटी मोठ्या ठरतात, तेव्हा समाजामध्ये अन्यायाची भावना वाढते आणि तरुणांचा व्यवस्थेवरील विश्वास कमी होतो.

ही वेळ राजकारण करण्याची नाही, तर भविष्यासाठी जबाबदारी स्वीकारण्याची आहे. कारण शिक्षण व्यवस्था ही फक्त परीक्षा घेणारी यंत्रणा नाही, तर देशाचं भविष्य घडवणारी प्रणाली आहे. जर आपण आज प्रश्न विचारले नाहीत, तर उद्या हीच परिस्थिती आणखी गंभीर होऊ शकते.

विद्यार्थ्यांचा आवाज ऐकला गेला पाहिजे.
प्रश्न विचारणाऱ्यांना विरोधक समजण्याऐवजी जागरूक नागरिक समजलं पाहिजे.
आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे — जबाबदारी निश्चित झाली पाहिजे.

कारण विद्यार्थ्यांचं भविष्य कोणत्याही व्यवस्थेपेक्षा मोठं असतं.

तुम्हाला काय वाटतं?
शिक्षण व्यवस्थेमध्ये सुधारणा करण्यासाठी आणखी कोणते बदल आवश्यक आहेत?
तुमचं मत कमेंटमध्ये नक्की सांगा.

राजू शिंदे हे “आपला महाराष्ट्र डिजिटल” चे लेखक व प्रतिनिधी असून समाजजागृती, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय), डिजिटल जागरूकता आणि सकारात्मक सामाजिक बदल या विषयांवर सातत्याने लेखन करतात. त्यांच्या लेखनातून आधुनिक तंत्रज्ञान आणि समाजहित यांचा समतोल साधत सर्वसामान्यांपर्यंत उपयुक्त माहिती पोहोचवली जाते.