आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत झोप ही अनेकांसाठी दुय्यम गोष्ट बनत चालली आहे. कामाचा ताण, मोबाईल आणि डिजिटल उपकरणांचा वाढता वापर, बदललेली जीवनशैली आणि अनियमित दिनचर्या यामुळे पुरेशी झोप घेणाऱ्यांचे प्रमाण कमी होत असल्याचे दिसून येते. मात्र आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, संतुलित आहार आणि नियमित व्यायामाइतकीच पुरेशी झोपही शरीर आणि मनाच्या आरोग्यासाठी अत्यावश्यक आहे. विशेष म्हणजे वयानुसार शरीराची झोपेची गरज बदलत जाते.
वैद्यकीय संशोधनानुसार नवजात बाळांना सर्वाधिक झोप आवश्यक असते. जन्मानंतरच्या पहिल्या तीन महिन्यांमध्ये बाळांना दररोज सुमारे १४ ते १७ तास झोप आवश्यक मानली जाते. कारण या काळात शरीर आणि मेंदूची वाढ अत्यंत वेगाने होत असते. त्यानंतर चार ते अकरा महिन्यांच्या अर्भकांना १२ ते १५ तास झोप आवश्यक असते.
लहान मुलांच्या वाढीच्या टप्प्यात झोपेची भूमिका अधिक महत्त्वाची मानली जाते. एक ते दोन वर्षांच्या मुलांना ११ ते १४ तास, तर तीन ते पाच वर्षांच्या प्री-स्कूल मुलांना १० ते १३ तास झोप आवश्यक असते. या काळात मुलांची शारीरिक वाढ, स्मरणशक्ती आणि शिकण्याची क्षमता विकसित होत असते.
सहा ते तेरा वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी ९ ते ११ तास झोप उपयुक्त मानली जाते. शालेय जीवन, अभ्यास आणि मैदानी क्रियाकलाप यामुळे या वयोगटात पुरेशी विश्रांती आवश्यक असते. किशोरवयीन मुलांसाठी म्हणजेच १४ ते १७ वर्षांच्या वयोगटासाठी ८ ते १० तास झोपेची शिफारस केली जाते. अभ्यासाचा ताण, परीक्षा आणि डिजिटल स्क्रीनचा जास्त वापर यामुळे अनेक किशोरवयीन मुलांमध्ये झोपेची कमतरता आढळून येते.
१८ ते २५ वर्षे वयोगटातील तरुण आणि २६ ते ६४ वर्षांपर्यंतचे प्रौढ यांच्यासाठी दररोज ७ ते ९ तास झोप आवश्यक मानली जाते. पुरेशी झोप घेतल्यास मानसिक तणाव कमी होण्यास, निर्णयक्षमता सुधारण्यास आणि हृदयविकार, मधुमेह यांसारख्या आजारांचा धोका कमी होण्यास मदत होते. झोपेअभावी थकवा, चिडचिड, एकाग्रतेचा अभाव आणि कार्यक्षमता कमी होण्याच्या समस्या वाढू शकतात.
ज्येष्ठ नागरिकांसाठीही झोप तितकीच महत्त्वाची आहे. ६५ वर्षांवरील व्यक्तींना साधारण ७ ते ८ तास झोप आवश्यक असते. वाढत्या वयानुसार झोपेचे स्वरूप बदलत असले तरी शरीराला पुरेशी विश्रांती मिळणे गरजेचे असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात.
आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, फक्त झोपेचे तास महत्त्वाचे नसून झोपेची गुणवत्ता देखील तितकीच आवश्यक आहे. नियमित वेळेत झोपणे, झोपण्यापूर्वी मोबाईल किंवा स्क्रीनचा वापर कमी करणे, शांत वातावरण ठेवणे आणि संतुलित दिनचर्या पाळणे यामुळे झोपेची गुणवत्ता सुधारू शकते.
एकूणच, झोप ही केवळ विश्रांती नसून शरीर आणि मनाच्या पुनर्बांधणीची प्रक्रिया आहे. बदलत्या जीवनशैलीत आरोग्य टिकवून ठेवण्यासाठी वयानुसार आवश्यक झोप घेणे ही काळाची गरज बनली आहे.