विज्ञानाने मानवी जीवनाला असंख्य सोयी आणि शक्यता प्रदान केल्या आहेत. वैद्यकीय शास्त्रातील प्रगतीने, कोणत्याही कारणामुळे नैसर्गिकरित्या गर्भधारणा करू न शकणाऱ्या जोडप्यांसाठी पालकत्वाचा मार्ग खुला केला आहे. ‘आयव्हीएफ’सारख्या तंत्रज्ञानाने हजारो कुटुंबांना अपत्यप्राप्तीचा आनंद दिला आहे. ही निःसंशयपणे आधुनिक वैद्यकशास्त्राची एक मोठी उपलब्धी आहे. परंतु प्रत्येक उपलब्धीसोबत काही प्रश्न आणि जबाबदाऱ्या येतात. आज, जेव्हा काही जोडपी, वयाच्या ५०-५२ व्या वर्षी किंवा त्याहूनही अधिक वयात, कधीकधी कर्ज काढून आयव्हीएफद्वारे पालक होण्याचा निर्णय घेतात, तेव्हा या विषयावर गांभीर्याने विचार करणे आवश्यक ठरते.
मुलांची इच्छा ही सर्वात नैसर्गिक आणि गहन मानवी भावनांपैकी एक आहे. प्रत्येक व्यक्तीला एक कुटुंब, मुलांच्या हास्याने भरलेले घर आणि जीवनाला एक नवीन दिशा हवी असते. हीच इच्छा अनेक जोडप्यांना वर्षानुवर्षे उपचार घेण्यास आणि आर्थिक व मानसिक संघर्ष सहन करण्यास प्रवृत्त करते. त्यांच्या भावनांचा आदर केला पाहिजे. पण पालकत्व केवळ मुलाच्या जन्मापुरते मर्यादित नाही. खरी जबाबदारी त्यानंतर सुरू होते. मुलाला जन्म देणे तुलनेने सोपे आहे, परंतु त्यांना जबाबदार, सुशिक्षित आणि स्वावलंबी नागरिक म्हणून वाढवणे ही एक दीर्घ आणि आव्हानात्मक प्रक्रिया आहे.
जेव्हा एखादे जोडपे वयाच्या पन्नाशीत पालक बनते, तेव्हा मूल बारावीत पोहोचेपर्यंत पालकांचे वय ६८ ते ७० वर्षांच्या दरम्यान असणे स्वाभाविक आहे. हा आयुष्याचा असा टप्पा आहे, जेव्हा बहुतेक लोक निवृत्तीनंतर आरामदायी जीवनाची अपेक्षा करतात. वाढत्या वयानुसार शरीरात अनेक बदल होतात. उच्च रक्तदाब, मधुमेह, थायरॉईड, हृदयरोग, संधिवात आणि इतर आरोग्य समस्या सामान्य होतात. अशा परिस्थितीत, मुलाच्या शैक्षणिक, व्यावसायिक आणि भावनिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी पूर्वीसारखीच सक्रियता टिकवून ठेवणे कठीण होते.
पौगंडावस्था आणि तारुण्य हे मुलांच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचे टप्पे असतात. या काळात त्यांना सर्वाधिक मार्गदर्शन, आत्मविश्वास आणि भावनिक आधाराची गरज असते. स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणे, उच्च शिक्षणाची निवड करणे, करिअरचे नियोजन करणे आणि आयुष्याशी संबंधित इतर अनेक निर्णय याच वयात घेतले जातात. जर याच काळात पालक स्वतः आरोग्याच्या समस्यांशी झुंजत असतील, तर त्याचा मुलावर आणि कुटुंबावर अतिरिक्त दबाव येऊ शकतो. अनेकदा मुलांना आपला अभ्यास आणि भविष्यातील योजना, तसेच पालकांची काळजी घेण्याची जबाबदारी, या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी सांभाळाव्या लागतात.
या विषयाला एक सामाजिक पैलू देखील आहे. शाळेत आणि सामाजिक कार्यक्रमांमध्ये मुले मित्र आणि वर्गमित्रांनी वेढलेली असतात. कधीकधी, पालक वयाने मोठे असल्यामुळे नको असलेल्या टिप्पण्या किंवा विनोदांना सामोरे जावे लागू शकते. जरी हे सामाजिक अपरिपक्वता दर्शवत असले तरी, त्याचा मुलाच्या मानसिकतेवर परिणाम होऊ शकतो. मुलांना अनेकदा त्यांच्या समवयस्कांमध्ये आरामदायक आणि स्वीकारलेले वाटण्याची इच्छा असते. अशा परिस्थितींचा कधीकधी त्यांच्या आत्मविश्वासावर परिणाम होऊ शकतो.
पालकत्व उशिरा स्वीकारल्याने अनेक आर्थिक आव्हानेही निर्माण होतात. आयव्हीएफ उपचारांसाठी लाखो रुपये खर्च येऊ शकतो. अनेक कुटुंबे यासाठी आपली बचत संपवतात किंवा कर्ज घेतात. यानंतर मुलाचे संगोपन, शिक्षण, आरोग्य आणि इतर गरजांसाठी सतत खर्च येत राहतो. आज दर्जेदार शिक्षण घेणे पूर्वीपेक्षा अधिक महाग झाले आहे. जर पालक आधीच आर्थिक दबावाखाली असतील आणि निवृत्तीच्या जवळ पोहोचले असतील, तर त्यांच्या मुलाच्या उच्च शिक्षणासाठी आणि व्यावसायिक विकासासाठी पुरेसे पैसे मिळवणे कठीण होऊ शकते.
महिलांच्या संदर्भात हा विषय अधिकच महत्त्वाचा ठरतो. निसर्गाने प्रजननासाठी एक जैविक कालमर्यादा निश्चित केली आहे. रजोनिवृत्ती हे सूचित करते की शरीर त्याच्या प्रजननक्षम आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यावर पोहोचले आहे. आधुनिक वैद्यकीय तंत्रज्ञान ही मर्यादा काही प्रमाणात वाढवू शकते, परंतु ते वृद्धत्वाशी संबंधित सर्व आव्हाने दूर करू शकत नाही. वृद्ध महिलांना गर्भधारणा आणि प्रसूतीदरम्यान आरोग्याचे वाढलेले धोके असतात, ज्याकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही.
तथापि, या विषयावर चर्चा करताना संतुलन राखणे महत्त्वाचे आहे. जास्त वयात पालक बनणारी प्रत्येक व्यक्ती आपल्या मुलांसाठी समस्या बनेलच, असे गृहीत धरणे अन्यायकारक आहे. अनेक लोक वयाच्या ६० व्या वर्षीही पूर्णपणे निरोगी, सक्रिय आणि आर्थिकदृष्ट्या सक्षम असतात. त्याच वेळी, अनेक तरुण पालक आपल्या मुलांना पुरेसा वेळ आणि संसाधने देऊ शकत नाहीत. त्यामुळे, केवळ वयाच्या आधारावर निर्णयाचे मूल्यांकन केले जाऊ नये. तथापि, सर्वसाधारण परिस्थितीचा विचार करता, वय हा निश्चितच एक महत्त्वाचा घटक आहे ज्याकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही.
या संदर्भात, दत्तक घेणे हा देखील एक योग्य पर्याय आहे. आपल्या देशात अशी हजारो मुले आहेत, जी कोणत्याही कारणामुळे पालकांच्या प्रेमापासून आणि संरक्षणापासून वंचित आहेत. जर सक्षम कुटुंबांनी त्यांना दत्तक घेतले, तर केवळ त्यांचे भविष्यच सुरक्षित होत नाही, तर कुटुंबांनाही मुले असण्याचा आनंद अनुभवता येतो. दुर्दैवाने, आजही समाज जैविक मुलांना अधिक महत्त्व देतो, म्हणूनच अनेक लोक दत्तक घेण्यासारख्या सकारात्मक पर्यायाचा गांभीर्याने विचार करत नाहीत.
खरं तर, पालक होणे म्हणजे केवळ स्वतःच्या इच्छा पूर्ण करणे नव्हे. याचा अर्थ पुढील वीस ते पंचवीस वर्षे मुलाच्या आयुष्यात सक्रियपणे सहभागी होणे, त्यांच्या स्वप्नांना पाठिंबा देणे आणि प्रत्येक परिस्थितीत त्यांच्या पाठीशी उभे राहणे होय. त्यामुळे, मुले जन्माला घालण्याचा निर्णय घेताना, केवळ वर्तमानातील आनंदाचाच नव्हे, तर भविष्यातील जबाबदाऱ्यांचाही विचार केला पाहिजे. भावना महत्त्वाच्या आहेत, पण दूरदृष्टीही तितकीच आवश्यक आहे.
मुलांना जन्म देणे हा आयुष्यातील सर्वात मोठ्या आनंदांपैकी एक आहे, पण ती एक मोठी जबाबदारीसुद्धा आहे. त्यामुळे, पालकत्व पुढे ढकलण्याचा निर्णय घेण्यापूर्वी, आरोग्य, आर्थिक स्थिती, सामाजिक परिस्थिती आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे मुलाचे भविष्य यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. प्रत्येक निर्णयाचा आधार मुलाचे सर्वोत्तम हित असायला हवे. हेच परिपक्व पालकत्वाचे वैशिष्ट्य आहे.
: मनीष चंद्रशेखर वाघ