राजकारणात कायमस्वरूपी मित्र किंवा शत्रू नसतात, तर कायमस्वरूपी असतात ते स्वार्थ, परिस्थिती आणि सत्तेची समीकरणे. त्यामुळे एखादा नेता आज ज्या भूमिकेवर ठाम असल्याचे सांगतो, तीच भूमिका उद्या बदलणार नाही याची कोणतीही हमी नसते. कालपर्यंत एका पक्षाशी किंवा विचारधारेशी निष्ठा असल्याचा दावा करणारे अनेक नेते बदलत्या राजकीय परिस्थितीनुसार नवीन वाटा स्वीकारताना दिसतात. हे केवळ एका पक्षापुरते किंवा एका व्यक्तीपुरते मर्यादित नाही; भारतीय राजकारणातील ही सर्वसाधारण प्रवृत्ती बनली आहे.
विशेष म्हणजे, नेत्यांपेक्षा त्यांच्या समर्थकांची अवस्था अधिक गोंधळलेली दिसते. कालपर्यंत ज्यांच्यावर कठोर टीका केली जात होती, त्यांच्याच स्वागतासाठी आज घोषणाबाजी केली जाते. कालपर्यंत विरोधक असलेले आज सहकारी बनतात आणि समर्थकही त्यानुसार आपली भूमिका बदलतात. त्यामुळे विचारसरणीपेक्षा व्यक्तिपूजा आणि पक्षनिष्ठा अधिक महत्त्वाची ठरत असल्याचे चित्र दिसते.
लोकशाहीमध्ये राजकीय भूमिका बदलणे हा गुन्हा नाही. बदलत्या परिस्थितीनुसार मतपरिवर्तन होऊ शकते. मात्र, अशा बदलामागील कारणे जनतेसमोर प्रामाणिकपणे मांडली जाणे आवश्यक आहे. अन्यथा राजकारण हे तत्त्वनिष्ठ लोकसेवेचे माध्यम न राहता केवळ सत्तेच्या गणिताचा खेळ बनते.
आजच्या काळात राजकारणाकडे अनेक जण पूर्णवेळ व्यवसाय, करिअर किंवा सत्ताप्राप्तीचे साधन म्हणून पाहतात, अशी जनमानसातील भावना बळावत आहे. अर्थात, याला अपवाद म्हणून निस्वार्थीपणे जनतेसाठी काम करणारे अनेक लोकप्रतिनिधीही आहेत; परंतु त्यांची संख्या तुलनेने कमी भासते.
यातून सामान्य नागरिकांनी एक महत्त्वाचा धडा घेण्याची गरज आहे. व्यक्तींशी अंधनिष्ठा ठेवण्यापेक्षा त्यांच्या कामगिरीचे, धोरणांचे आणि सार्वजनिक हितासाठी केलेल्या कार्याचे मूल्यमापन करणे अधिक आवश्यक आहे. कारण राजकारण हा खरोखरच असा खेळ आहे की ज्यामध्ये चतुर खेळाडू आपली चाल बदलत राहतात, तर भावनिक समर्थक अनेकदा निरर्थक वादांमध्ये अडकून राहतात. लोकशाहीच्या दृष्टीने ही स्थिती चिंताजनक असून अधिक सजग आणि विवेकशील नागरिकत्वाची गरज अधोरेखित करते.
: मनीष चंद्रशेखर वाघ