जगभरात हवामान बदलाचा प्रश्न अधिक गंभीर होत असताना, अन्नउत्पादन आणि आहाराच्या सवयी या देखील त्यामागील महत्त्वाच्या कारणांपैकी एक असल्याचे स्पष्ट होत आहे. जर्मनीतील ‘अगोरा अग्रार’ या थिंक टँकच्या ताज्या अहवालाने या वास्तवावर ठळक प्रकाश टाकला आहे. या अहवालानुसार, जर्मनीच्या एकूण हरितगृह वायू उत्सर्जनापैकी सुमारे एक चतुर्थांश उत्सर्जन हे अन्नाशी संबंधित आहे. ही बाब धक्कादायक असून चिंतन करण्यास भाग पाडणारी आहे.
विशेषतः, या अन्न-संबंधित उत्सर्जनात जवळपास ७० टक्के वाटा प्राणिजन्य अन्नपदार्थांचा आहे. जर्मनीमध्ये प्रति व्यक्ती दरवर्षी सरासरी सुमारे 120 किलो इतक्या प्रमाणात दूध, दही आणि चीज यांसारख्या डेअरी उत्पादनांची खरेदी करते. साधारणपणे आरोग्यासाठी उपयुक्त मानले जाणारे हे पदार्थ पर्यावरणाच्या दृष्टीने मात्र महागात पडत आहेत. चीज निर्मिती हा त्यातील सर्वात मोठा घटक ठरत आहे. एक किलो हार्ड चीज तयार करण्यासाठी सुमारे १३ लिटर दूध लागते, ज्यामुळे उत्पादन प्रक्रियेत ऊर्जा, पाणी आणि संसाधनांचा प्रचंड वापर होतो. परिणामी, कार्बन उत्सर्जनात मोठी भर पडते.
या उत्सर्जनामागे तीन प्रमुख कारणे स्पष्ट दिसतात. पहिले म्हणजे ऊर्जेचा अपव्यय. प्राण्यांना वाढवण्यासाठी आणि जिवंत ठेवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा खर्च होते. दुसरे म्हणजे चाऱ्याचे उत्पादन. पशुखाद्यासाठी पिकवले जाणारे अन्नदेखील स्वतंत्रपणे उत्सर्जन निर्माण करते. आणि तिसरे, सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे मिथेन वायूची निर्मिती. गायींसारख्या प्राण्यांच्या पचनक्रियेतून तयार होणारा मिथेन हा कार्बन डायऑक्साइडपेक्षा सुमारे ३० पट अधिक घातक ठरतो.
याशिवाय, अन्नाची नासाडी हा देखील एक गंभीर मुद्दा आहे. जर्मनीमध्ये दरवर्षी प्रति व्यक्ती सुमारे ६४२ किलो अन्न खरेदी केले जाते, परंतु त्यातील मोठा भाग वाया जातो. यामुळे उत्पादनापासून वितरणापर्यंत झालेला सर्व उत्सर्जन व्यर्थ ठरतो, ही दुप्पट हानी आहे.
या पार्श्वभूमीवर, शेती आणि अन्न उत्पादन क्षेत्र भविष्यातील उत्सर्जनाचे केंद्र बनू शकते, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे. ऊर्जा आणि उद्योग क्षेत्रात उत्सर्जन कमी होत असताना, शेतीमधील घट मंद गतीने होत आहे. त्यामुळे २०४५ पर्यंत शेती हे सर्वाधिक प्रदूषण करणारे क्षेत्र ठरू शकते.
उपाय मात्र स्पष्ट आहेत, पण त्यासाठी सामूहिक इच्छाशक्ती आवश्यक आहे. आहारात अधिक वनस्पती-आधारित पदार्थांचा समावेश करणे, मांस व दुग्धजन्य पदार्थांचे प्रमाण कमी करणे, अन्नाची नासाडी टाळणे आणि शाश्वत शेती पद्धती स्वीकारणे हे महत्त्वाचे टप्पे ठरू शकतात. तसेच, पाणथळ आणि माळरान क्षेत्रांचे पुनरुज्जीवन करून कार्बन शोषण वाढवणेही तितकेच आवश्यक आहे.
जर्मनीचा हा अनुभव केवळ एका देशापुरता मर्यादित नाही. भारतासारख्या कृषीप्रधान देशांनीही याचा गांभीर्याने विचार करणे आवश्यक आहे. कारण हवामान बदल ही सीमा ओलांडणारी समस्या आहे आणि तिचे उत्तरही जागतिक पातळीवरच शोधावे लागेल.
शेवटी, प्रश्न केवळ आपण काय खातो याचा नाही, तर आपल्या आहाराचा पृथ्वीवर काय परिणाम होतो याचाही आहे. आता वेळ आली आहे ती ‘चव’ आणि ‘चिंतन’ यांचा समतोल साधण्याची.