आनंद दिघे आणि नवरात्र : भक्ती, शक्ती आणि जनसेवेचा जागर

नवरात्र म्हटले की डोळ्यांसमोर उभी राहते ती आदिशक्तीची नऊ रूपे, देवीचा गजर, ढोल-ताशांचा निनाद, मंदिरांमधील गर्दी आणि भक्तीने भारलेले वातावरण. मात्र ठाणेकरांसाठी नवरात्राचे हे चित्र केवळ धार्मिक उत्सवापुरते मर्यादित नाही. या उत्सवाला सामाजिक बांधिलकीची, लोकसहभागाची आणि श्रद्धेला सेवेशी जोडणाऱ्या एका व्यक्तिमत्त्वाचीही किनार आहे. हे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे आनंद दिघे…

आनंद दिघे हे नाव ठाण्याच्या राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी घट्ट जोडले गेले आहे. त्यांच्या कार्याचा विचार करताना गणेशोत्सव, दहीहंडी आणि नवरात्रोत्सव यांचा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो. कारण दिघे यांनी सार्वजनिक उत्सवांकडे केवळ धार्मिक कार्यक्रम म्हणून पाहिले नाही; त्यातून समाजाला एकत्र आणण्याची, सामान्य माणसाला व्यासपीठ देण्याची आणि जनसंपर्क अधिक दृढ करण्याची संधी त्यांनी शोधली.

ठाण्यातील नवरात्रोत्सवाची चर्चा निघाली की आनंद दिघे यांच्या नेतृत्वाखाली एकेकाळी उभे राहिलेले उत्सवी वातावरण आठवते. देवीची प्रतिष्ठापना, भक्तांची गर्दी, उत्सवाच्या निमित्ताने एकत्र येणारे कार्यकर्ते आणि सर्वसामान्य नागरिकांचा सहभाग, या सगळ्यांतून नवरात्राला व्यापक सार्वजनिक स्वरूप प्राप्त झाले.

दिघे यांच्या कार्यपद्धतीचे वैशिष्ट्य म्हणजे लोकांमध्ये मिसळणे. राजकारण हे केवळ व्यासपीठावरून भाषणे देण्याचे माध्यम नसून लोकांच्या सुखदुःखात सहभागी होण्याचा मार्ग आहे, अशी त्यांची प्रतिमा जनमानसात निर्माण झाली. सार्वजनिक उत्सव हे या संपर्काचे महत्त्वाचे माध्यम बनले. देवीच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांपासून ते उत्सवाच्या व्यवस्थेत सहभागी होणाऱ्या कार्यकर्त्यांपर्यंत अनेकांना या उत्सवाने एकत्र आणले.

नवरात्रातील देवी ही शक्तीचे प्रतीक आहे. अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची शक्ती, संकटांचा सामना करण्याचे धैर्य आणि समाजाचे रक्षण करण्याची प्रेरणा तिच्या उपासनेतून मिळते. आनंद दिघे यांच्या समर्थकांच्या दृष्टीने त्यांचे व्यक्तिमत्त्वही अशाच कणखर नेतृत्वाचे प्रतीक बनले. अर्थात, श्रद्धा आणि व्यक्तिपूजा यांत फरक असतो. एखाद्या व्यक्तीवरील प्रेमाचे खरे मोल तिच्या कार्यातील सकारात्मक मूल्ये समाजाने पुढे नेण्यात असते.

आनंद दिघे यांच्या नावाने आजही ठाण्यात अनेकांच्या मनात जिव्हाळ्याची भावना आहे. त्यांच्या आठवणींना उजाळा देताना केवळ गर्दी, उत्साह आणि घोषणांचे वर्णन करून चालणार नाही. त्यांनी निर्माण केलेल्या लोकसंपर्काच्या परंपरेतून आजच्या पिढीने काय शिकायचे, हा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे.

उत्सव मोठा होत असताना त्यामागील सामाजिक जबाबदारी लहान होता कामा नये. देवीच्या मंडपात रोषणाई असेल, ध्वनिक्षेपकांचा गजर असेल, भव्य सजावट असेल; पण त्याच परिसरातील एखाद्या गरजू कुटुंबाच्या घरात अंधार असेल, तर उत्सवाच्या सामाजिक अर्थाचा पुनर्विचार करणे आवश्यक ठरते. उत्सवाच्या खर्चातील काही वाटा गरजू विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी, रुग्णांच्या उपचारांसाठी किंवा महिलांच्या स्वावलंबनासाठी वापरला गेला, तर भक्तीचे रूपांतर सेवेत होऊ शकते.

आज नवरात्रोत्सवाचे स्वरूप बदलत आहे. सामाजिक माध्यमांवरील प्रसिद्धी आणि वाढती स्पर्धा यांमुळे उत्सवाला नवे आयाम मिळाले आहेत. या बदलांमध्ये उत्साह असला, तरी त्याचबरोबर पर्यावरण, ध्वनिप्रदूषण, सुरक्षितता आणि सार्वजनिक पैशाच्या जबाबदार वापराचे भानही आवश्यक आहे.

आनंद दिघे यांच्या स्मृतींचा जागर करताना या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. त्यांच्या नावाचा जयघोष करण्यापेक्षा लोकांच्या उपयोगाचे काम उभे करणे, त्यांच्या प्रतिमेला हार घालण्यापेक्षा समाजातील एखाद्या दुःखावर फुंकर घालणे आणि उत्सवाच्या माध्यमातून निर्माण झालेली एकजूट वर्षभर टिकवणे, हीच त्या स्मृतींना अधिक अर्थपूर्ण आदरांजली ठरू शकते.

नवरात्रातील देवी महिषासुराचा वध करते, ही पौराणिक कथा केवळ दैवी विजयाची गोष्ट नाही; ती वाईट प्रवृत्तींविरुद्ध लढण्याच्या संकल्पाचीही आठवण करून देते. आज समाजासमोर व्यसनाधीनता, बेरोजगारी, महिलांवरील अत्याचार, जातीय तेढ आणि वाढती सामाजिक असंवेदनशीलता अशी अनेक आव्हाने आहेत. या प्रत्येक प्रश्नाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा उत्सवातून मिळाली, तर नवरात्र खऱ्या अर्थाने परिवर्तनाचा उत्सव ठरेल.

आनंद दिघे यांचे व्यक्तिमत्त्व ठाण्याच्या सार्वजनिक जीवनातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे. त्यांच्याविषयीच्या आठवणी, त्यांच्या कार्यशैलीविषयीच्या चर्चा आणि त्यांनी जोडलेल्या माणसांच्या स्मृती आजही अनेकांच्या भावविश्वात जिवंत आहेत. नवरात्राच्या निमित्ताने या आठवणींना उजाळा देणे स्वाभाविक आहे. पण त्या आठवणींचे रूपांतर आजच्या काळाला आवश्यक असलेल्या विधायक कामात करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

देवीच्या चरणी नतमस्तक होताना समाजातील प्रत्येक स्त्रीला सन्मानाने जगता यावे, प्रत्येक मुलाला शिक्षणाची संधी मिळावी आणि संकटात सापडलेल्या माणसाला मदतीचा हात मिळावा, अशी प्रार्थना केली पाहिजे. कारण शक्तीची उपासना ही केवळ मंदिरातील आरतीपुरती मर्यादित नसते; ती अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याच्या कृतीतूनही व्यक्त होत असते.

आनंद दिघे आणि नवरात्र यांचे नाते म्हणूनच केवळ उत्सवाच्या आठवणींपुरते पाहता येणार नाही. ते श्रद्धा, नेतृत्व, लोकसहभाग आणि सामाजिक बांधिलकी यांच्या संगमातून समजून घ्यावे लागेल.

देवीचा गजर नऊ दिवस घुमतो; पण जनसेवेचा जागर वर्षाचे बाराही महिने सुरू राहिला, तरच नवरात्राचा उत्सव आणि आनंद दिघे यांच्या स्मृती खऱ्या अर्थाने समाजमनात जिवंत राहतील.

: मनीष चंद्रशेखर वाघ