मुंबईच्या कामगार चळवळीचा इतिहास लिहिताना काही नावे आदराने घेतली जातात, काही नावांनी संघर्षाच्या आठवणी जाग्या होतात, तर काही नावे अनेक प्रश्नचिन्हे उभी करतात. गुलाब जोशी हे अशाच प्रश्नचिन्हांनी वेढलेले नाव. कामगारांच्या हक्कांसाठी आक्रमकपणे लढणारा नेता, कोणत्याही राजकीय पक्षाच्या बंधनात न अडकता स्वतंत्रपणे कामगारांची संघटना उभी करणारा संघटक आणि त्याच वेळी स्वतःभोवती ‘माफिया बॉस’ अशी प्रतिमा निर्माण होऊ देणारा प्रभावशाली नेता, असे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे परस्परविरोधी पैलू होते. आज गुलाब जोशींची आठवण होण्याचे कारण म्हणजे ६ नोव्हेंबर, त्यांची जयंती.
१९७० ते १९८० हे दशक मुंबईच्या कामगार चळवळीच्या इतिहासातील अत्यंत अस्वस्थ आणि संघर्षमय दशक होते. गिरण्या, कारखाने, औद्योगिक आस्थापना आणि सार्वजनिक सेवांमध्ये काम करणारा कामगार मोठ्या संख्येने संघटित होता. कामगार संघटना म्हणजे केवळ वेतनवाढीसाठीची यंत्रणा नव्हती; ती कामगाराच्या अस्तित्वाची, प्रतिष्ठेची आणि सामूहिक ताकदीची हमी होती. कामगारांच्या संख्याबळातून निर्माण होणारी ही ताकद उद्योगपतींच्या व्यवस्थापनाला आव्हान देऊ शकत होती. त्यामुळे कामगार संघटनांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी विविध युनियनमध्ये चढाओढ सुरू होती. कम्युनिस्ट संघटना, काँग्रेसशी संबंधित इंटक, शिवसेनेची भारतीय कामगार सेना, दत्ता सामंतांचे आक्रमक नेतृत्व आणि गुलाब जोशींची कामगार उत्कर्ष सभा या सगळ्यांनी मुंबईच्या औद्योगिक राजकारणाला वेगवेगळे रंग दिले.
या संघर्षाच्या वातावरणात गुलाब जोशी वेगाने पुढे आले. त्यांनी कोणत्याही राजकीय पक्षाच्या आश्रयाला न जाता कामगारांच्या प्रश्नांवर स्वतंत्र भूमिका घेतली. त्यांच्या नेतृत्वाखाली स्थापन झालेली ‘कामगार उत्कर्ष सभा’ ही मुंबई आणि महाराष्ट्रातील एक अग्रगण्य आणि प्रभावशाली कामगार संघटना म्हणून ओळखली जाऊ लागली. औद्योगिक क्षेत्रातील अनेक आस्थापनांमध्ये संघटनेने आपला प्रभाव निर्माण केला. पारंपरिक कामगार संघटनांना आव्हान देत काही ठिकाणी त्यांना मागे सारण्याइतकी ताकद या संघटनेने मिळवली. मुंबईच्या कामगार चळवळीत गुलाब जोशी हे एक प्रस्थापित आणि बलाढ्य नेते म्हणून उदयास आले.
गुलाब जोशींची खरी ताकद त्यांच्या आक्रमक संघटनात्मक शैलीत होती. कामगारांच्या प्रश्नावर व्यवस्थापनाशी दोन हात करण्याची तयारी, संघटनेच्या माध्यमातून दबाव निर्माण करण्याची क्षमता आणि मागण्यांवर ठाम राहण्याची वृत्ती यामुळे कामगारांच्या एका मोठ्या वर्गात त्यांना लोकप्रियता मिळाली. त्या काळात कामगार नेत्याकडे केवळ भाषण करण्याची नव्हे, तर हजारो कामगारांना एकत्र उभे करण्याची ताकद असावी लागायची. गुलाब जोशींकडे ती ताकद होती. भांडवलदार व्यवस्थापन, प्रतिस्पर्धी कामगार संघटना आणि बदलती राजकीय समीकरणे अशा तीन आघाड्यांवर त्यांना संघर्ष करावा लागत होता. मुंबईला ‘कष्टकऱ्यांची मुंबई’ बनवण्यात अशा नेत्यांचे आणि संघटनांचे योगदान महत्त्वाचे होते.
मात्र प्रत्येक ताकदीची एक सावली असते. कामगार संघटनेची ताकद जेव्हा कामगारांच्या हक्कांसाठी वापरली जाते, तेव्हा ती लोकशाहीची शक्ती ठरते. पण तीच ताकद वर्चस्व निर्माण करण्यासाठी, प्रतिस्पर्ध्याला नामोहरम करण्यासाठी किंवा भीतीचे वातावरण तयार करण्यासाठी वापरली जाऊ लागली, तर कामगार चळवळ आणि दबावाचे राजकारण यांच्यातील सीमारेषा धूसर होते. गुलाब जोशींच्या कारकीर्दीचा वाद याच सीमारेषेवर उभा राहतो.
गुलाब जोशी हे कोणत्याही राजकीय वर्चस्वाला जुमानणारे नव्हते. इतकेच नव्हे, तर मुंबईच्या अंडरवर्ल्डमधील गँगस्टर्सनाही ते भीक घालत नसत. कामगार क्षेत्रातील त्यांचा वाढता दबदबा पाहून विरोधकांनी त्यांना धमकावण्यासाठी त्यावेळच्या मुंबईतील ‘दोन पोत्या भाई’ला पुढे केले. मात्र गुलाब जोशी अशा धमक्यांना घाबरून शांत बसणारे नव्हते. त्यांचे काम सुरूच राहिले. भाईकडून धमक्यांचे सत्र वाढू लागल्यानंतर त्यांनी मंत्रालयीन पातळीवरही हालचाली सुरू केल्या. तरीही धमक्या थांबल्या नाहीत. अखेर एका पोलीस चकमकीत पोत्या भाई मारला गेला. या घटनेनंतर पोत्या भाईच्या मृत्यूमागील सूत्रधार म्हणून गुलाब जोशी यांच्याभोवती संशयाचे वलय निर्माण झाले. या सगळ्या पार्श्वभूमीवर एका मुलाखतीत त्यांना त्यांच्या प्रतिमेविषयी विचारले असता त्यांनी, ‘I do not deny that I am a mafia boss!’ असे स्पष्टपणे म्हटले. त्यामुळे ‘माफिया बॉस’ हे बिरुद केवळ विरोधकांनी त्यांच्यावर लादलेले नव्हते; त्यांच्या स्वतःच्या विधानातूनही त्या प्रतिमेला एक वेगळा आयाम मिळाला.
गुलाब जोशींचे मूल्यमापन करताना त्यांना केवळ कामगारांचा मसिहा म्हणणे जितके एकांगी ठरेल, तितकेच त्यांना फक्त माफिया म्हणून नाकारणेही इतिहासाशी प्रामाणिक ठरणार नाही. त्यांच्या काळातील सामाजिक परिस्थिती, कामगारांची अवस्था, संघटनांमधील स्पर्धा आणि मुंबईच्या औद्योगिक राजकारणाचे स्वरूप लक्षात घेतल्याशिवाय त्यांच्या कारकीर्दीचे मूल्यमापन अपूर्ण राहील. त्या काळात उद्योगपतींकडे आर्थिक ताकद होती, राजकीय पक्षांकडे राजकीय ताकद होती आणि कामगार संघटनांकडे संख्याबळाची ताकद होती. या तीन शक्तींच्या संघर्षात काही कामगार नेते स्वतःच एक स्वतंत्र सत्ताकेंद्र बनले. गुलाब जोशींच्या नेतृत्वाकडे याच संदर्भातून पाहावे लागते.
मुंबईच्या कामगार चळवळीतील हा संघर्ष केवळ वेतनवाढीपुरता मर्यादित नव्हता. तो शहराच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक रचनेशीही जोडलेला होता. गिरण्यांच्या भोंग्यांवर दिवसाची सुरुवात करणारी मुंबई, चाळींमध्ये एकत्र राहणारी कुटुंबे, कामगार वस्त्यांमधील सार्वजनिक जीवन, गणेशोत्सव, नाटकांचे प्रयोग, मराठी सांस्कृतिक चळवळी आणि कामगारांच्या एकजुटीतून तयार झालेली एक स्वतंत्र नागरी ओळख असे त्या मुंबईचे स्वरूप होते. कामगार संघटना या केवळ कारखान्याच्या प्रवेशद्वारापुरत्या मर्यादित नव्हत्या. त्या कामगारांच्या जगण्याचा आणि सामाजिक अस्तित्वाचा भाग होत्या.
गोल्डन टोबॅको कंपनी हे त्याचे एक उदाहरण. या कंपनीत गुलाब जोशी यांच्या कामगार उत्कर्ष सभेचा वचक होता. त्यांच्या निधनानंतर मात्र हे संघटनात्मक वर्चस्व टिकले नाही. मोठा संप झाला आणि अखेरीस कंपनी बंद पडली. आज त्या जागी तारांकित हॉटेल उभे आहे. आयटीसीच्या जागी सप्ततारांकित हॉटेल आले आहे. एकेकाळी कामगारांच्या घामाने गजबजलेली औद्योगिक ठिकाणे आज आलिशान हॉटेल्स, व्यापारी संकुले आणि नव्या अर्थव्यवस्थेची प्रतीके बनली आहेत. ही केवळ जागांची झालेली अदलाबदल नाही; हा मुंबईच्या सामाजिक इतिहासात झालेला मोठा बदल आहे.
अर्थात, मुंबईतील गिरण्या आणि कारखाने बंद पडण्यामागे केवळ संप हे एकमेव कारण नव्हते. औद्योगिक धोरणे, जमिनींचे वाढलेले मूल्य, उत्पादन व्यवस्थेतील बदल, व्यवस्थापनाचे निर्णय आणि जागतिकीकरणाच्या प्रक्रियाही त्याला कारणीभूत होत्या. अनेक संपांनी या बदलांना वेग दिला, तर काही संघर्षांनी कामगार आणि व्यवस्थापन यांच्यातील दरी आणखी रुंदावली. बदल कदाचित झालेच असते; पण त्या बदलांची किंमत मुंबईच्या कामगार वर्गाला आणि शहराच्या जुन्या सामाजिक रचनेला मोठ्या प्रमाणात मोजावी लागली.
या सगळ्या प्रक्रियेत मुंबईचे मराठीपणही हळूहळू मागे पडत गेले. गिरण्यांच्या जागी उभ्या राहिलेल्या टोलेजंग इमारतींमध्ये जुन्या कामगारांच्या पिढ्यांना स्थान उरले नाही. चाळींच्या जागी उभ्या राहिलेल्या इमारतींनी केवळ वास्तू बदलल्या नाहीत, तर माणसांचे परस्परांशी असलेले संबंधही बदलले. एकत्र जगणारी, एकमेकांच्या सुखदुःखात सहभागी होणारी कामगार संस्कृती विरळ होत गेली. कायमस्वरूपी रोजगाराच्या जागी कंत्राटी पद्धत आली. संघटित कामगारांच्या जागी असंघटित कामगारांची संख्या वाढली. कामगार चळवळीची पारंपरिक ताकद कमी झाली.
आज जुन्या मुंबईची आठवण काढताना केवळ गिरण्यांचे धुराडे किंवा कारखान्यांचे भोंगे आठवत नाहीत; तर त्या वातावरणात घडलेली माणसे, त्यांचे संघर्ष, त्यांची एकजूट आणि त्यांच्या जगण्यातील सामूहिकता आठवते. जुन्या आठवणींमुळे उरातल्या जखमा अधिक चिघळतात. कारण इथे केवळ काही इमारती किंवा उद्योग हरवलेले नाहीत, तर एक भलेमोठे शहर हरवले आहे. त्या शहराच्या आठवणींची ठसठस आजही कायम आहे.
२३ जानेवारी २००५ रोजी गुलाब जोशी यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतर दोन दशके उलटली असली, तरी मुंबईच्या कामगार चळवळीचा इतिहास लिहिताना त्यांचे नाव टाळता येत नाही. कारण ते केवळ एका कामगार संघटनेचे नेते नव्हते, तर मुंबईच्या औद्योगिक राजकारणातील एका गुंतागुंतीच्या पर्वाचे प्रतिनिधी होते. त्यांच्या नेतृत्वाने कामगार संघटनांच्या ताकदीचे दर्शन घडवले, तर त्यांच्या भोवती निर्माण झालेल्या प्रतिमेने त्या ताकदीच्या वापराबाबत प्रश्नही उपस्थित केले.
आज कामगारांचे प्रश्न संपलेले नाहीत. वेतन, रोजगाराची सुरक्षितता, सामाजिक सुरक्षा, कामाचे तास आणि श्रमाला मिळणारा सन्मान हे प्रश्न आजही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. मात्र पूर्वीच्या गिरणी कामगारांसारखी संघटित ताकद आजच्या कंत्राटी आणि गिग अर्थव्यवस्थेतील कामगारांकडे नाही. त्यामुळे गुलाब जोशींचे स्मरण करणे म्हणजे त्यांच्या नेतृत्वशैलीचे समर्थन करणे नव्हे; तर एका काळाचा अभ्यास करणे आहे. कामगारांच्या हक्कांसाठी उभी राहिलेली संघटना किती मोठी ताकद निर्माण करू शकते, त्या ताकदीभोवती नेता कसा सत्ताकेंद्र बनतो आणि कामगारांच्या संघर्षातून निर्माण झालेली सत्ता कधी लोकशाहीच्या मर्यादांना आव्हान देऊ लागते, याचा हा इतिहास आहे.
‘माफिया बॉस’ हा शब्द गुलाब जोशींच्या नावापुढे लावणे सोपे आहे; पण त्या शब्दामागची मुंबई समजून घेणे कठीण आहे. ती मुंबई कामगारांच्या घामावर उभी होती. तिथे संघटना म्हणजे ताकद होती, नेता म्हणजे हजारो कुटुंबांच्या आशेचा आधार होता आणि कामगारांचा संप म्हणजे उद्योगव्यवस्थेला दिलेले मोठे आव्हान होते. त्याच वेळी या ताकदीच्या संघर्षात वर्चस्व, स्पर्धा आणि दबावाचे राजकारणही होते.
गुलाब जोशींची कथा ही अशाच एका मुंबईची कथा आहे. ज्या मुंबईत कामगारांच्या हक्कांसाठी लढणारे नेते निर्माण झाले, ज्या मुंबईत कामगार संघटनांनी स्वतःचे सत्ताकेंद्र उभे केले आणि ज्या मुंबईने औद्योगिक बदलांच्या नावाखाली आपली जुनी ओळख गमावली. त्या काळातील संघर्षांचे मूल्यमापन करताना नेत्यांचे योगदान आणि त्यांच्या नेतृत्वाच्या मर्यादा दोन्ही समजून घ्याव्या लागतील. कारण गुलाब जोशींच्या कारकीर्दीइतकाच महत्त्वाचा प्रश्न आजही आपल्यासमोर आहे : कामगारांच्या हक्कांसाठी निर्माण झालेली ताकद जेव्हा स्वतःच सत्ता बनते, तेव्हा तिच्या संघर्षाची आणि तिच्या अधःपतनाची सीमा नेमकी कुठे आखायची? आणि त्या संघर्षाच्या ओघात एक संपूर्ण शहरच हरवून गेले, तर त्याची जबाबदारी कोणाची? गुलाब जोशींचे स्मरण करताना या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे, हाच त्या काळातील कामगार चळवळीच्या इतिहासाला दिलेला खरा उजाळा ठरेल.
: मनीष चंद्रशेखर वाघ