राजस्थानच्या वाळवंटी प्रदेशात, जिथे आयुष्य स्वतःच एक संघर्ष आहे, तिथे एका महिलेने केवळ स्वतःचे नव्हे, तर हजारो महिलांचे आयुष्य बदलून टाकले. ही कहाणी आहे रुमा देवींची. आर्थिक स्वातंत्र्याचा ध्वज हातात घेऊन त्यांनी पारंपरिक कौशल्यांना नवे आयाम दिले आणि महिलांच्या आयुष्याला आत्मनिर्भरतेची नवी दिशा दिली.
एकेकाळी केवळ दोन रुपयांसाठी तळमळणाऱ्या महिलांना आज स्वतःच्या कष्टावर संपूर्ण कुटुंब उभे करता येते, हीच रुमा देवींच्या कार्याची खरी ताकद आहे. ग्रामीण भागातील महिलांच्या हातात असलेले भरतकामाचे कौशल्य त्यांनी केवळ घरापुरते मर्यादित न ठेवता, त्याला रोजगाराचे साधन बनवले. हीच खरी सामाजिक क्रांती आहे, जिथे कौशल्याला सन्मान मिळतो आणि स्त्रीला तिच्या अस्तित्वाची जाणीव होते.
रुमा देवींचा प्रवास हा सहज नव्हता. लहानपणी आईचे निधन, शिक्षण अर्धवट सोडावे लागणे, अल्पवयात लग्न, गरिबी आणि मातृत्वातील दुःख या सगळ्या संकटांनी त्यांच्या आयुष्याला वेढले होते. मात्र, या साऱ्या वेदनांमधून त्यांनी हार मानली नाही. उलट, या वेदनांनाच त्यांनी प्रेरणेत रूपांतरित केले. स्वतःच्या आजीकडून शिकलेल्या भरतकामाच्या कौशल्यावर विश्वास ठेवत त्यांनी बचत गट स्थापन केला आणि तिथूनच त्यांच्या यशस्वी प्रवासाची सुरुवात झाली.
आज रुमा देवींच्या नेतृत्वाखाली हजारो महिला आत्मनिर्भर बनल्या आहेत. बारमेरसारख्या मागास जिल्ह्यातील ७२ गावांमध्ये २२ हजाराहून अधिक महिलांचे जीवनमान उंचावणे ही काही साधी गोष्ट नाही. ही केवळ आर्थिक उन्नती नाही, तर सामाजिक सशक्तीकरणाची जिवंत उदाहरणे आहेत. ‘नारी शक्ती सन्मान’ आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मिळालेली दखल ही त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे.
महत्त्वाची बाब म्हणजे, रुमा देवी यांनी महिलांना केवळ रोजगार दिला नाही, तर आत्मविश्वास दिला. पारंपरिक बंधनांना छेद देत त्यांनी महिलांना स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची ताकद दिली. आज या महिला केवळ कुटुंबाचा आधार नाहीत, तर समाजाच्या प्रगतीच्या प्रवाहात सक्रिय सहभागी आहेत.
रुमा देवींची कथा ही केवळ एका व्यक्तीची यशोगाथा नाही, तर ती ग्रामीण भारतातील स्त्रीशक्तीच्या सामर्थ्याची जाणीव करून देणारी प्रेरणादायी चळवळ आहे. अशा कथा समाजाला दिशा देतात, कारण त्या आपल्याला शिकवतात की, परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी इच्छाशक्ती आणि कौशल्य यांच्या जोरावर परिवर्तन शक्य आहे.
आज गरज आहे ती अशाच उपक्रमांना बळ देण्याची. कारण, जेव्हा एका महिलेचे जीवन बदलते, तेव्हा तिच्यासोबत संपूर्ण कुटुंब आणि समाजही बदलतो आणि हाच खरा विकासाचा पाया आहे.
