अलीकडच्या काळात भारतीय संगीतविश्वात निर्माण झालेल्या काही वादांनी कलात्मक स्वातंत्र्य आणि सामाजिक जबाबदारी यांच्यातील सीमारेषा नेमकी कुठे आहे? हा एक महत्त्वाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आणला आहे नोरा फतेहीच्या ‘सरके चुनर तेरी सरके’ या डान्स नंबरभोवती उसळलेला वाद आणि बादशाहच्या ‘तेत्तिरी’ या गाण्याविरोधातील तीव्र प्रतिक्रिया ही याच प्रश्नाची ठळक उदाहरणे ठरतात.
‘सरके चुनर तेरी सरके’ या गाण्यातील कथित अश्लीलता आणि अतिलैंगिक सादरीकरणामुळे समाजातील विविध स्तरांतून तीव्र नाराजी व्यक्त करण्यात आली. सोशल मीडियावरून सुरू झालेली ही टीका पुढे कायदेशीर पातळीवर पोहोचली. तक्रारी दाखल झाल्यानंतर संबंधित प्राधिकरणांनी दखल घेतली, तर मानवाधिकार आयोगानेही नोटीस बजावल्याची नोंद आहे. ही घटना केवळ एका गाण्यापुरती मर्यादित नसून, आजच्या मनोरंजन क्षेत्रात वाढत चाललेल्या प्रवृत्तीचे प्रतीक आहे.
याच धर्तीवर, बादशाहच्या ‘तेत्तिरी’ या हरियाणवी रॅप गाण्यानेही मोठा वाद ओढवून घेतला. गाण्यातील दृश्ये आणि बोल हे महिलांचे वस्तूकरण करणारे आणि सामाजिकदृष्ट्या अयोग्य असल्याचा आरोप करण्यात आला. परिणामी, कायदेशीर कारवाई, महिला आयोगाचे समन्स, आणि कलाकारावर निर्बंध यांसारख्या कठोर उपाययोजना करण्यात आल्या. अखेरीस वाढत्या दबावामुळे गाणे मागे घेण्यात आले आणि माफी मागण्यात आली. या प्रकरणाने समाजातील संवेदनशीलता किती तीव्र आहे, हे अधोरेखित केले.
या दोन्ही घटनांकडे केवळ वाद म्हणून पाहणे अपुरे ठरेल. त्या आजच्या संगीतविश्वातील व्यापक बदलांचे द्योतक आहेत. तात्काळ लोकप्रियता आणि व्यावसायिक यशाच्या मागे धावताना, अनेकदा आशयातील सुसंस्कृतता आणि सामाजिक भान यांचा त्याग केला जातो. प्रेक्षकांचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी उघड लैंगिकता, आक्रमकता आणि सनसनाटीपणाचा आधार घेतला जातो, ज्यामुळे संगीताचा दर्जा आणि त्याची सांस्कृतिक भूमिका प्रश्नांकित होते.
निश्चितच, कलात्मक स्वातंत्र्याला बंधने घालणे योग्य नाही. कला ही मोकळेपणाने व्यक्त होण्याचे माध्यम आहे. मात्र, स्वातंत्र्याचा अर्थ जबाबदारीपासून मुक्तता असा होत नाही. विशेषतः जेव्हा एखाद्या कलाकृतीचा प्रभाव व्यापक समाजावर पडतो, तेव्हा त्या अभिव्यक्तीचे परिणामही लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.
आज गरज आहे ती संतुलन साधण्याची. कलाकारांनी नवोपक्रम करताना समाजातील मूल्यांची जाणीव ठेवणे आणि प्रेक्षकांनीही दर्जेदार आशयाला प्रोत्साहन देणे, ही काळाची गरज आहे. अन्यथा, मनोरंजनाच्या नावाखाली आपण नकळतपणे सांस्कृतिक अधःपतनाला खतपाणी घालत राहू.
शेवटी, संगीत हे केवळ ध्वनींचे नव्हे, तर विचारांचेही माध्यम आहे. त्यातून काय व्यक्त होते, यावरच समाजाची दिशा ठरते. त्यामुळेच, आज या वादांकडे केवळ टीका म्हणून नव्हे, तर आत्मपरीक्षणाची संधी म्हणून पाहण्याची आवश्यकता आहे.