पती-पत्नीच्या नात्यातील वाढती कटुता आणि त्यातून घडणाऱ्या गंभीर घटना ही आजच्या समाजासमोरील चिंतेची बाब बनली आहे. संशयातून पतीने पत्नीचा खून केला किंवा पत्नीने कोणाच्या तरी मदतीने पतीचा खून केला, अशा घटना अधूनमधून कानावर येतात. पती-पत्नीच्या पवित्र नात्याला काळिमा फासणाऱ्या या घटना केवळ संबंधित कुटुंबापुरत्या मर्यादित राहत नाहीत, तर संपूर्ण समाजाला अंतर्मुख करायला लावतात. प्रेम, विश्वास आणि समजूतदारपणावर उभे राहणारे नाते जेव्हा संशय, राग, अहंकार आणि द्वेषाच्या भोवऱ्यात सापडते, तेव्हा त्याचे परिणाम किती गंभीर होऊ शकतात, याची जाणीव या घटनांमधून होते.
पती-पत्नीचे नाते हे केवळ दोन व्यक्तींमधील नाते नसते, तर दोन कुटुंबांना जोडणारा एक महत्त्वाचा भावनिक दुवा असतो. आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर एकमेकांना साथ देण्याचे, सुख-दुःखात सहभागी होण्याचे आणि परस्परांच्या भावना समजून घेण्याचे वचन या नात्यात दिले जाते. संसार म्हटला की मतभेद, वादविवाद, आर्थिक अडचणी, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि अनेक आव्हाने आलीच. मात्र, या आव्हानांना सामोरे जाताना पती-पत्नीमध्ये परस्पर विश्वास आणि समजूतदारपणा असणे अत्यंत आवश्यक आहे. मतभेद होणे स्वाभाविक असले, तरी त्या मतभेदांचे रूपांतर मनभेदांत होऊ नये, याची काळजी दोघांनीही घेतली पाहिजे.
आजच्या धावपळीच्या जीवनात माणसाच्या आयुष्यातील ताणतणाव वाढत आहेत. नोकरी, व्यवसाय, आर्थिक अडचणी, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि बदलती जीवनशैली यांचा परिणाम वैवाहिक नात्यांवरही होताना दिसतो. अनेकदा छोट्या-छोट्या कारणांवरून वाद होतात. सुरुवातीला किरकोळ वाटणारे मतभेद योग्य वेळी सोडवले गेले नाहीत, तर त्यातून मनात कटुता निर्माण होऊ शकते. एकमेकांशी संवाद साधण्याऐवजी अबोला धरणे, प्रत्येक गोष्टीत दोष शोधणे, जुन्या चुका वारंवार उकरून काढणे आणि एकमेकांवर अविश्वास दाखवणे यामुळे नात्यातील दरी अधिक रुंदावत जाते.
संशय हा वैवाहिक नात्यातील विश्वासाला पोखरणारा सर्वांत मोठा घटक ठरू शकतो. कोणत्याही ठोस कारणाशिवाय जोडीदारावर संशय घेणे, त्याच्या प्रत्येक कृतीचा चुकीचा अर्थ लावणे किंवा त्याच्यावर सतत नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करणे, यामुळे नात्यातील मोकळेपणा नष्ट होतो. विश्वासाच्या जागी संशयाने आणि प्रेमाच्या जागी भीतीने प्रवेश केला, तर नात्यातील सहजता हरवते. मात्र, नात्यातील कटुतेला केवळ एका व्यक्तीला जबाबदार धरण्याऐवजी परिस्थिती, परस्परांचे वर्तन आणि समस्यांची मुळे समजून घेणेही आवश्यक आहे. कोणत्याही प्रकारचा मानसिक किंवा शारीरिक छळ हा नात्याचा अविभाज्य भाग मानता कामा नये.
पती-पत्नीच्या नात्यातील कटुता दूर करण्यासाठी संवाद हा सर्वांत महत्त्वाचा मार्ग आहे. संवाद म्हणजे केवळ आपले म्हणणे दुसऱ्याला ऐकवणे नव्हे, तर समोरच्या व्यक्तीचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेणे, तिच्या भावना समजून घेणे आणि मतभेदांवर परस्पर संमतीने मार्ग काढणे होय. रागाच्या भरात बोललेले शब्द नात्याला खोल जखमा देऊ शकतात. त्यामुळे वादाच्या वेळी संयम राखणे, एकमेकांचा अपमान टाळणे आणि प्रश्न चिघळण्याऐवजी तो सोडवण्याचा प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. संवादाच्या माध्यमातून अनेक गैरसमज दूर होऊ शकतात आणि नात्यातील विश्वास पुन्हा दृढ होऊ शकतो.
काही वेळा मात्र नात्यातील समस्या इतक्या गुंतागुंतीच्या होतात की, केवळ परस्पर संवादाने त्यांचे निराकरण होत नाही. अशा वेळी वैवाहिक समुपदेशक, मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा विश्वासार्ह तज्ज्ञांची मदत घेणे उपयुक्त ठरू शकते. समुपदेशन घेणे म्हणजे नाते अपयशी ठरल्याची कबुली नव्हे, तर नाते सुधारण्यासाठी केलेला सकारात्मक प्रयत्न आहे. तसेच नात्यात हिंसा, धमकी किंवा असुरक्षितता असेल, तर सुरक्षिततेला प्राधान्य देऊन विश्वासार्ह व्यक्तींची आणि संबंधित यंत्रणांची मदत घेणे आवश्यक आहे.
पती-पत्नीमधील संघर्षाचा सर्वाधिक परिणाम अनेकदा मुलांवर होतो. घरातील सततचे भांडण, तणावपूर्ण वातावरण आणि असुरक्षिततेची भावना यामुळे मुलांच्या भावविश्वावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे वैवाहिक नात्यातील मतभेद सोडवताना मुलांच्या भावनिक सुरक्षिततेचाही विचार केला पाहिजे. कुटुंबातील शांतता आणि सुसंवाद ही मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी महत्त्वाची बाब आहे.
समाजानेही वैवाहिक नात्यांमधील समस्यांकडे संवेदनशीलतेने पाहण्याची गरज आहे. पती-पत्नीमध्ये मतभेद झाले तर त्यांची टिंगल करणे, एका व्यक्तीला दोष देणे किंवा त्यांच्या खासगी आयुष्यात अनावश्यक हस्तक्षेप करणे टाळले पाहिजे. गरज पडल्यास योग्य मार्गदर्शन आणि भावनिक आधार देण्यासाठी कुटुंबीयांनी पुढाकार घेतला पाहिजे. नात्यातील समस्या लपवून ठेवण्यापेक्षा त्या योग्य व्यक्तीसमोर मांडण्याचे धैर्य निर्माण होणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
शेवटी, कोणतेही नाते टिकवण्यासाठी प्रेमाइतकीच विश्वासाची आणि समजूतदारपणाची गरज असते. संसारात मतभेद असू शकतात; परंतु ते विकोपाला जाऊ देणे टाळणे ही दोघांचीही जबाबदारी आहे. संशय, अहंकार आणि राग यांना नात्यावर वर्चस्व गाजवू देण्याऐवजी संवाद, संयम आणि परस्पर आदर यांना महत्त्व दिले पाहिजे. नात्यात कटुता निर्माण झाल्यानंतर पश्चात्ताप करण्यापेक्षा, कटुता वाढण्याआधी संवादाचा मार्ग स्वीकारणे अधिक शहाणपणाचे आहे. कारण नाती जोडण्यासाठी अनेक वर्षे लागतात; मात्र ती तुटण्यासाठी कधी कधी एक क्षणही पुरेसा ठरतो. त्यामुळे नात्यांमधील विश्वास जपणे, कटुता वेळीच दूर करणे आणि संवादातून नात्यांना नव्याने बहर आणणे, ही काळाची गरज आहे.
श्याम ठाणेदार
दौंड जिल्हा पुणे
९९२२५४६२९५